د هر دولت لومړنۍ او اساسي دنده یوازې حکومت کول نه، بلکې د خپلو وګړو د سر، مال، عزت او اساسي حقونو ساتنه ده. کله چې یو حکومت له خلکو مالیه راټولوي، د میلیاردونو روپیو بودجه تصویبوي او د امن او نظم تر نوم لاندې ستر مالي منابع ځانګړې کوي، نو په بدل کې د ولس تر ټولو لومړنۍ او پر ځای غوښتنه دا وي چې ژوند، شتمني او تګ راتګ یې خوندي وي. که دولت په همدې بنسټیز مسئولیت کې پاتې راشي، نو د بودجې لویوالی، پرمختیایي پروژې او رسمي ادعاوې خپل ارزښت له لاسه ورکوي.
بلوچستان نن له همدې سخت واقعیت سره مخ دی. که څه هم دا د پاکستان تر ټولو لوی او له طبیعي زېرمو ډک ایالت دی، خو له څو لسیزو راهیسې د ناامنۍ ستونزې ورسره مل دي. په وروستیو کلونو کې د امنیت وضعیت تر دې حده خراب شوی چې د خلکو د بېباورۍ او وېرې احساس یې بېساری کړی دی. پر ملي لویو لارو د وسلوالو شتون، د سړکونو تړل، د مسافرو د پېژندپاڼو له کتنې وروسته د هغوی په نښه کول، پر دولتي او شخصي شتمنیو بریدونه او د عامه زیربناوو ویجاړول دا څرګندوي چې د امنیت دودیزه تګلاره نور د بیا ارزونې او اساسي اصلاح غوښتنه کوي.
دا پوښتنه یوازې د مخالفو سیاسي ګوندونو یا شنونکو نه ده، بلکې د هر هغه وګړي ده چې له خپلې کورنۍ سره د سفر پر مهال ځان خوندي نه احساسوي. پخوا هم د حکومتي چارواکو له خولې اورېدل کېدل چې د ماښام له را رسېدو وروسته په ځینو سیمو کې سفر خوندي نه دی. که نن دغه اندېښنه د ورځې په رڼا کې هم موجوده وي، نو معنا یې دا ده چې ستونزه لنډمهاله نه، بلکې ژوره او بنسټیزه شوې ده.
سره له دې چې د بلوچستان په بودجه کې هر کال د امن او نظم لپاره له سلو میلیاردو روپیو څخه زیاتې پیسې ځانګړې کېږي، سربېره پر دې د امنیتي عملیاتو، د حساسو تأسیساتو د ساتنې، د امنیتي پوستو او کمپونو د لګښتونو، ترانسپورټ، سونګ، ودانیو او ځانګړو امنیتي مرستو لپاره هم سترې بودجې لګول کېږي، خو اساسي پوښتنه دا ده چې د دغو میلیاردونو روپیو عملي پایله ولس ولې نه ویني؟ که لویې لارې ساعتونه ساعتونه د وسلوالو تر ولکې لاندې وي، بریدګر خپلې موخې ترسره کړي او له سیمې ووځي، او دولتي ادارې یوازې د زیانونو د شمېرلو لپاره ورسېږي، نو دا د هر وګړي قانوني او اخلاقي حق دی چې د دغې ناکامۍ پوښتنه وکړي.
د اندېښنې بله مهمه برخه دا ده چې د هېواد پر مهمو پلونو او مخابراتي زیربناوو د بریدونو لړۍ دوام لري. پخوا به د چاودېدونکو موادو له لارې پلونه ویجاړېدل، خو اوس داسې راپورونه هم خپرېږي چې په ځینو پېښو کې درنې ماشینرۍ هم د زیربناوو د تخریب لپاره کارول شوې دي. که دا راپورونه رښتیا وي، نو دا یوازې یوه امنیتي نیمګړتیا نه، بلکې د استخباراتي نظام، دولتي څار او چټک غبرګون لپاره ستره ننګونه ده. له همدې امله د خلکو په منځ کې د ناامنۍ احساس ورځ تر بلې زیاتېږي.
حکومت د ډیجیټلي حکومتولۍ، برېښنايي خدماتو او مصنوعي ځیرکتیا د کارونې خبرې کوي. بېشکه، مصنوعي ځیرکتیا د انسان ځای نه شي نیولی، نه خپلواک فکر لري او نه خپله پرېکړه کولی شي؛ بلکې د موجودو معلوماتو د تحلیل یوه وسیله ده. خو که په سمه توګه وکارول شي، د امنیت په ټینګښت کې مهم رول لوبولای شي. د نړۍ په پرمختللو هېوادونو کې هوښیارې کمرې، ډرونونه، د موټرو د نمبر پلیټ پېژندنې سیستمونه، جغرافیایي معلوماتي شبکې، عصري قومانده او کنټرول مرکزونه او د معلوماتو پر بنسټ استخباراتي تحلیلونه د جرمونو په مخنیوي کې اغېزمن تمام شوي دي. بلوچستان هم د خپل پراخ جغرافیایي موقعیت له امله دې ډول عصري امنیتي سیستمونو ته جدي اړتیا لري.
په همدې تړاو د حکومت د لومړیتوبونو په اړه هم پوښتنې راپورته کېږي. که حکومت کولای شي د چاپي رسنیو لپاره ځانګړې شوې بودجه راکمه او ډیجیټلي رسنیو ته لومړیتوب ورکړي، نو باید هماغه پاملرنه د خلکو د سر او مال ساتنې، د لویو لارو د امنیت، د عصري څارنې د سیستمونو او د ولس د هوساینې لپاره هم وکړي. حکومتونه د اعلانونو او تبلیغاتو له لارې نه، بلکې د خلکو د باور په وسیله پیاوړي کېږي، او باور هغه مهال رامنځته کېږي چې ولس ځان خوندي احساس کړي.
د بلوچستان اقتصادي وده له لویو لارو، کانونو، کرنې، سوداګرۍ او ترانسپورټ سره تړلې ده. که لارې ناامنه وي، پانګوال به زړه ښه نه کړي، سوداګري به زیان وویني، بېکاري به زیاته شي او د خلکو اقتصادي ستونزې به نورې هم پراخې شي. ځکه نو امن او نظم یوازې امنیتي موضوع نه، بلکې د اقتصادي ودې، ټولنیز ثبات او ملي یووالي بنسټ دی.
اوس وخت رارسېدلی چې د امن او نظم مفهوم یوازې تر امنیتي پوستو او دودیزو عملیاتو محدود نه وي. پر ټولو ملي لویو لارو باید هوښیار امنیتي سیستمونه نصب شي، عصري قومانده او کنټرول مرکزونه جوړ شي، د ډرونونو څارنه پراخه شي، د احتمالي ګواښونو د مخکینۍ ارزونې ډیجیټلي سیستمونه فعال شي، او د امنیت لپاره لګېدونکې میلیاردونه روپۍ د شفاف حساب ورکونې له لارې د ولس مخې ته کېښودل شي. له دې سره، په تعلیم، روغتیا، پاکو اوبو، کارموندنې او بنسټیزو خدماتو کې پانګونه هم باید زیاته شي، ځکه تلپاتې امن یوازې د وسلې په زور نه، بلکې د عدالت، پرمختګ او د خلکو د باور په مټ ټینګېږي.
د بلوچستان خلک نور د ژمنو او اعلامیو پر ځای عملي بدلون غواړي. هغوی داسې حالت غواړي چې یو مزدور، زدهکوونکی، سوداګر او مسافر—که د سیمې اوسېدونکی وي یا مېلمه—په ډاډه زړه خپل منزل ته ورسېږي. همدا د یوه بریالي دولت اصلي معیار دی.
په پای کې اساسي پوښتنه همدا ده: که د امنیت لپاره میلیاردونه روپۍ لګول کېږي، خو ولس بیا هم ځان خوندي نه احساسوي، نو ستونزه د بودجې په کموالي کې ده او که د پالیسۍ، مدیریت او لومړیتوبونو په ټاکنه کې؟ د دې پوښتنې ځواب په شعارونو او اعلامیو نه، بلکې په عملي اصلاحاتو، اغېزمنې حکومتولۍ او د خلکو د باور په بېرته ترلاسه کولو کې نغښتی دی. همدا هغه بنسټیز ټکی دی چې جدي فکر او ملي بحث ته اړتیا لري.
