له کوټې څخه د انصاف یوه بشپړه نسل رخصت شو، خو د دې تشې د ډکولو لپاره څه وشول؟
لیکنه: سید انور شاه
۸ اګست ۲۰۱۶ کال یوازې د بلوچستان په تاریخ کې یوه غمجنه ورځ نه وه، بلکې هغه پېښه وه چې د صوبې د انصاف نظام انساني بنسټونو ته یې په یوه وار سخت زیان ورساوه. په ۲۰۲۶ کال کې د دې خونړۍ پېښې لس کاله پوره کېږي، خو پوښتنه لا هم پر خپل ځای ده چې هغو کسانو چې خپل ژوند یې د قانون، اساسي قانون او انصاف لپاره وقف کړی و، د هغوی قربانۍ دولت او حکومتونو ته څه درس ورکړ؟ ایا موږ دغه ستر زیان یوازې تر تعزیتي مراسمو، بیانونو، ګلونو او دعاوو پورې محدود کړ، که په رښتیا مو د دې تشې د ډکولو لپاره داسې جامع پلان جوړ کړ چې راتلونکي نسلونه د دې پېښې له اغېزو څخه راووځي؟
د ۸ اګست په سهار د بلوچستان بار ایسوسی ایشن مشر په ډزو شهید شو. کله چې د هغه مړی د کوټې سول روغتون ته راوړل شو، ګڼ شمېر وکیلان د خپل ملګري، مشر او خپلوان د وروستي دیدار لپاره روغتون ته ورغلل. هېچا نه پوهېدل چې څو شېبې وروسته به همدا ځای د بلوچستان په تاریخ کې د یوې تر ټولو سترې خونړۍ پېښې په مرکز بدل شي.
بیا یوه چاودنه وشوه.
په څو شېبو کې د سول روغتون چاپېریال له چیغو، لوګي، وینې او د انسانانو له مړو ډک شو. په تورو چپنو کې هغه کسان چې د نورو د حقونو لپاره به په محکمو کې درېدل، خپله د ژوند او مرګ له جګړې سره مخ شول. په دې برید کې لسګونه کسان شهیدان شول چې لویه برخه یې وکیلان وو. په موجودو دولتي او عدالتي حوالو کې د ۵۶ وکیلانو د شهادت او د ګڼ شمېر وکیلانو د ټپي کېدو یادونه شوې ده.
دا یوازې د یوه مسلک سره د تړلو کسانو زیان نه و. دا د بلوچستان د قانوني نظام پر بشري پانګې داسې برید و چې اغېزې یې د کلونو لپاره احساس شوې او بشپړ جبران یې ښايي هېڅکله ممکن نه وي.
هر شهید وکیل یو بشپړ باب و
د ۸ اګست په پېښه کې هر شهید شوی وکیل د بلوچستان د قانوني تاریخ یو مهم باب و. د یوه شهید نوم له بل څخه لوړ ګڼل نه مناسب دي او نه د انصاف له غوښتنو سره سمون لري. هر شهید په خپل ځای یوه بشپړه شخصیت، د یوه کورنۍ ملاتړ، په محکمه کې د یوه مظلوم غږ او د بلوچستان د قانوني راتلونکي یوه برخه وه.
په دغو شهیدانو کې تجربه لرونکي قانونپوهان هم وو او ځوان وکیلان هم؛ هغه کسان هم وو چې د بار مسؤلیتونه یې ترسره کول او هغه کسان هم وو چې د خپل مسلکي سفر په لومړیو پړاوونو کې وو. چا کلونه په محکمو کې خدمت کړی و، چا د بې وزلو خلکو مقدمې تعقیب کړې وې، چا د ځوانو وکیلانو لارښوونه کوله او د ځینو په وړاندې د اوږدې قانوني ژوند ډېر امکانات موجود وو. خو ترهګرۍ د چا عمر، تجربې، وړتیا، مسلکي مقام او راتلونکو امکاناتو ته هېڅ توپیر ورنه کړ.
له همدې امله د دغو ټولو شهیدانو یاد یوازې په یوه یا څو نومونو پورې محدودول مناسب نه دي. هر شهید وکیل مهم و، هره قرباني برابره وه او د هرې کورنۍ زیان نه جبرانېدونکی و.
دا یوازې د ګڼ شمېر وکیلانو شهادت نه و؛ دا داسې ستره پېښه وه چې د بلوچستان له قانوني نظام څخه یې په یوه وخت کې تجربه، وړتیا، علمي پانګه او د راتلونکي امکانات یوه لویه برخه واخیسته.
د هر شهید تر شا یوه کورنۍ، مور او پلار، مېرمن او اولادونه، دوستان او شاګردان وو او داسې مراجعین وو چې د خپلو قانوني ستونزو د حل لپاره یې پر دغو وکیلانو باور درلود.
له همدې امله د ۸ اګست د یادولو پر مهال زموږ مسؤلیت یوازې د شهیدانو شمېر یادول نه دي، بلکې د هر یوه شهید په برابر درناوي یادول هم زموږ مسؤلیت دی. د یوه نوم ډېر مطرح کول او د بل نوم پرېښودل کېدای شي په غیر ضروري ډول د توپیر یا تعصب تاثر رامنځته کړي. د شهیدانو عظمت د هغوی د نومونو په پرتله کولو کې نه، بلکې په دې حقیقت کې دی چې هغوی د داسې یوه مسلک غړي وو چې په ټولنه کې د قانون، اساسي قانون او انصاف د غږ استازیتوب کوي.
د ۸ اګست ټول شهید وکیلان د بلوچستان ګډ ملي او قانوني امانت دي. د هېڅ یوه قرباني له بلې نه لویه او نه کوچنۍ ده؛ د ټولو وینه د یوه تاریخ برخه ده او د ټولو درناوی باید یو شان وي.
دا پېښه له نورو پېښو ولې توپیر لرله؟
بلوچستان د ترهګرۍ ډېرې خونړۍ پېښې لیدلې دي. بازارونه، جوماتونه، ښوونځي، امنیتي ادارې، دولتي مرکزونه او عام خلک د ترهګرۍ ښکار شوي دي، خو د ۸ اګست د پېښې بڼه تر یوه حده بېله وه.
دا برید پر هغو کسانو وشو چې خپله د قانون ساتونکي او د انصاف د ترلاسه کولو وسیله وو.
عام وګړی د دې هیلې سره محکمې ته ځي چې هلته به د زورور پر وړاندې د قانون ملاتړ ترلاسه کړي. وکیل همدا هیله په عملي بڼه وړاندې کوي. کله چې په یوه برید کې د قانوني ټولنې د یوه بشپړ نسل یوه لویه برخه له منځه یووړل شي، اغېز یې یوازې پر بار روم یا محکمه نه پاتې کېږي، بلکې د ټولنې پر انصاف نظام اغېز کوي.
همدا وجه ده چې ۸ اګست د بلوچستان پر قانوني تاریخ یوه سخته ضربه بلل هېڅ مبالغه نه ده.
په لسو کلونو کې حکومتونو دا تشه تر کومه حده ډکه کړه؟
اصلي پوښتنه له حکومتونو سره ده.
که دولت دا منلې وه چې د ۸ اګست پېښې د بلوچستان قانوني نظام ته غیر معمولي زیان رسولی، نو بیا د دې زیان د جبران لپاره غیر معمولي اقدامات ولې ونه شول؟
د شهیدانو کورنیو ته مالي مرستې ورکول یوه اړینه دنده وه او ده، خو ایا یوازې همدا بس وو؟
یقیناً نه.
پیسې د یوې کورنۍ ځینې اړتیاوې پوره کولای شي، خو پلار بېرته نه شي راوستلای. دنده د یتیم ماشوم د زده کړو فیس ورکولای شي، خو د هغه پر سر د پلار لاس نه شي اېښودلای. مالي بسته کېدای شي یوه کورنۍ ته لنډمهاله ملاتړ ورکړي، خو د بلوچستان له قانوني نظام څخه د اخیستل شوې تجربې او وړتیا بدیل نه شي کېدای.
اصلي پوښتنه دا ده چې دولت د دې ټولیز زیان ادارېز جبران کړی که نه؟
له بده مرغه، له لسو کلونو تېرېدو وروسته هم د دې پوښتنې ځواب د ډاډ وړ نه دی.
تر ټولو غوره انتقام علم دی
د ۸ اګست د شهیدانو تر ټولو غوره انتقام یوازې له ترهګرو غچ اخیستل نه وو؛ تر ټولو غوره انتقام دا و چې د هغوی له قربانۍ څخه د بلوچستان قانوني راتلونکی تر پخوا لا پیاوړی شوی وای.
حکومت باید یو ځانګړی پروګرام جوړ کړی وای، چې له مخې یې د بلوچستان وړ او تکړه ځوان قانونپوهان د دولتي لګښتونو پر اساس د نړۍ غوره حقوقي کالجونو او پوهنتونونو ته د لوړو زده کړو لپاره لېږل شوي وای.
هر کال باید د وړتیا پر بنسټ ځوان وکیلان ټاکل شوي وای. هغوی ته باید په اساسي قانون، بشري حقونو، نړیوال قانون، سوداګریز قانون، عدالتي مدیریت، حقوقي څېړنو او عصري حقوقي علومو کې لوړې زده کړې ورکړل شوې وای. وروسته باید دغو تعلیم یافته ځوانانو ته بلوچستان ته د بېرته ستنېدو او په بار، عدلیه، پوهنتونونو او دولتي قانوني ادارو کې د خپلو وړتیاوو د کارولو زمینه برابره شوې وای.
که په تېرو لسو کلونو کې دا پروګرام په دوامداره توګه روان پاتې شوی وای، نو نن به بلوچستان د نړیوال معیار حقوقي زده کړې لرونکي لسګونه نه، بلکې سلګونه ځوان متخصصین لرل.
دا به د ۸ اګست د شهیدانو لپاره تر ټولو باوقاره، اغېزمن او تلپاتې درناوی وای.
خو له بده مرغه د عملي اقداماتو پر ځای تر ډېره تشې ویناوې، تعزیتي بیانونه او کلني مراسم لیدل شوي دي.
په هره ولسوالۍ کې د شهیدانو په نوم اداره ولې نه ده جوړه شوې؟
حکومت کولای شول چې د بلوچستان په هره ولسوالۍ کې د ۸ اګست د شهیدانو په نوم د حقوقو کالج، د قانوني څېړنې مرکز، د بورسونو پروګرام یا د لوړو زده کړو اداره جوړه کړي.
تصور وکړئ چې په یوه ولسوالۍ کې یو عصري حقوقي کالج جوړ شوی وای، د دروازې پر سر یې د ۸ اګست د شهیدانو نوم لیکل شوی وای او هر کال به سلګونو ځوانانو هلته د قانون زده کړې کولې. په بله ولسوالۍ کې د شهیدانو په نوم د بورس پروګرام جوړ شوی وای او د هغې سیمې یو بې وزله زده کوونکی به د نړۍ یوه غوره پوهنتون ته رسېدلی وای.
په دې توګه به د شهیدانو نومونه یوازې پر یادګارونو او تختیو نه وای پاتې، بلکې د زرګونو ځوانانو په راتلونکي کې به ژوندي پاتې شوي وای.
خو له لسو کلونو تېرېدو وروسته هم دا پوښتنه په خپل ټول قوت موجوده ده:
د ۸ اګست د شهیدانو په نوم داسې کوم لوی او دایمي بنسټ جوړ شوی چې د بلوچستان قانوني راتلونکی یې بدل کړی وي؟
که ځواب چوپتیا وي، نو حکومتونه باید خلکو ته د دې چوپتیا لامل ووایي.
د انصاف ادارې ته د رسېدلي زیان جبران ولې ونه شو؟
د ۸ اګست تر ټولو ستره تباهي یوازې د انسانانو له لاسه ورکول نه وو. دې برید د بلوچستان هغه طبقه سخته اغېزمنه کړه چې د انصاف د نظام په چلولو کې بنسټیز رول لري.
محکمې پر خپل ځای موجودې وې، قوانین پر خپل ځای وو، خو هغه تجربه لرونکي کسان چې قانون به یې په محکمه کې په اغېزمن ډول وړاندې کاوه، پر اساسي قانوني موضوعاتو به یې بحث کاوه، د ښاریانو د حقونو مقدمې به یې تعقیبولې او نوي نسل ته به یې لارښوونه کوله، یوه لویه برخه یې په یوه پېښه کې له منځه ولاړه.
دا تشه په یوه ورځ، یوه کال یا یوه دولتي اعلامیه نه شي ډکولای.
د دې لپاره د اوږدمهالې قانوني بشري سرچینو پالیسي ته اړتیا وه.
خو حکومتونو د دې تشې د ډکولو لپاره هغه غیر معمولي هڅه ونه کړه چې د داسې غیر معمولي پېښې وروسته ورته اړتیا وه.
دا یوازې اداري کمزوري نه ده، بلکې د داسې زیان له پامه غورځول دي چې په مستقیم ډول د بلوچستان د انصاف له راتلونکي سره تړاو لري.
څېړنه، مسؤلیت او احتساب
د ۸ اګست د پېښې په اړه سترې محکمې ازخود نوټس واخیست او د جسټس قاضي فائز عیسیٰ په مشرۍ د پلټنې کمېسیون جوړ شو. کمېسیون د امنیتي او حکومتي ترتیباتو په اړه مهمې پوښتنې راپورته کړې.
خو لس کاله وروسته هم یوه اساسي پوښتنه د خلکو مخې ته موجوده ده:
ایا یوازې پلټنه کافي وه، که د هغې د پایلو په رڼا کې باید مسؤلیت هم ټاکل شوی وای؟
د دولتي ادارو مسؤلیت یوازې دا نه دی چې د پېښې وروسته مرستندویه اقدامات وکړي. اصلي مسؤلیت دا هم دی چې هغه کمزورۍ په ګوته کړي چې ترهګرو ته یې د دومره ستر هدف تر کچې د رسېدو زمینه برابره کړې وه.
که په هره کچه غفلت شوی وي، باید د هغه ټاکنه شوې وای. که په امنیتي نظام کې نیمګړتیا وه، باید له منځه وړل شوې وای. که استخباراتي ناکامي وه، باید اصلاح شوې وای.
له احتساب پرته پلټنه ډېری وخت د یوې دوسیې برخه ګرځي، نه د اصلاح وسیله.
د شهیدانو د قربانۍ اصلي مفهوم
که د ۸ اګست له شهیدانو څخه ننني وکیلان کوم درس اخلي، هغه دا دی چې د قانون واکمني اسانه لاره نه ده.
دغو شهیدانو خپل ژوند د داسې ټولنې لپاره وقف کړی و چې قانون پکې د کمزوري کس هماغومره ساتونکی وي څومره چې د زورور.
که نن هم یو بې وزله کس د انصاف لپاره کلونه په محکمو کې ګرځي، که مقدمې اوږدېږي، که د زورور او کمزوري لپاره د قانون معیار توپیر لرونکی ښکاري، نو باید ومنو چې د شهیدانو د مبارزې منزل لا نه دی ترلاسه شوی.
۸ اګست یوازې د ژړا یا پر قبرونو د ګلونو ایښودلو لپاره نه راځي.
دا ورځ له موږ پوښتنه کوي:
ایا موږ د هغوی له قربانۍ څه زده کړي دي؟
که ځواب هو وي، نو ثبوت یې باید په ویناوو کې نه، بلکې په ادارو کې ښکاره شي.
د ترهګرۍ تر ټولو ستر هدف باور دی
ترهګر یوازې انسان نه وژني؛ هغه هڅه کوي چې د ټولنې باور هم ووژني.
هغه غواړي ښاري ته دا احساس ورکړي چې دولت د هغه ساتنه نه شي کولای، محکمه ورته انصاف نه شي ورکولای او قانون د زورور پر وړاندې بې وسه دی.
له همدې امله د ترهګرۍ اصلي ځواب داسې پیاوړی دولتي نظام دی چې پولیس پکې اغېزمن وي، پلټنه شفافه وي، محکمه خپلواکه وي، وکیل خوندي وي، خبریال خپله دنده ترسره کړای شي او وګړی ډاډه وي چې که ورسره ظلم وشي، دولت به ورسره ولاړ وي.
د ۸ اګست د شهیدانو لپاره تر دې ستر درناوی بل نشته چې په بلوچستان کې قانون د زورور تابع نه وي، بلکې د زورور او کمزوري لپاره یو شان وي.
له لسو کلونو وروسته یوه پرېکنده پوښتنه
په ۲۰۲۶ کال کې د ۸ اګست د پېښې لس کاله پوره کېږي.
د یوه دولت لپاره لس کاله کمه موده نه ده.
په دې لسو کلونو کې ګڼ حکومتونه راغلل، ګڼ بودجې جوړې شوې، ګڼ پروژې پیل شوې او ډېرې ژمنې وشوې. خو د شهیدانو د قانوني میراث د پرمختګ لپاره یو جامع، دایمي او د اندازه کولو وړ پلان لا هم د وخت اړتیا ده.
لا هم ناوخته نه ده.
د بلوچستان حکومت باید:
د ۸ اګست د شهیدانو په نوم د بلوچستان د حقوقي وړتیاوو د بورسونو پروګرام جوړ کړي.
هر کال تکړه ځوان وکیلان د نړۍ مشهورو حقوقي ادارو ته د لوړو زده کړو لپاره په دولتي بورسونو ولېږي.
د صوبې په بېلابېلو ولسوالیو کې د شهیدانو په نوم د حقوقو کالجونه او د قانوني څېړنې مرکزونه جوړ کړي.
د شهیدانو د کورنیو لپاره د موجودو اسانتیاوو هر اړخیزه بیاکتنه وکړي.
د ۸ اګست د پېښې اړوند د پلټنې او عدالتي کارروایۍ پایلې له خلکو سره شریکې کړي.
د ترهګرۍ د پېښو د مخنیوي لپاره په امنیتي او استخباراتي نظام کې موجودې نیمګړتیاوې پر دایمي بنسټ له منځه یوسي.
دا اقدامات یوازې د شهیدانو لپاره نه دي؛ دا به د ټول بلوچستان د راتلونکي لپاره وي.
اوس وینا نه، عملي درناوی پکار دی
که نن بیا د ۸ اګست په ورځ راټول شو، د شهیدانو پر عکسونو ګلونه کېږدو، څو ویناوې وکړو، سترګې مو له اوښکو ډکې شي او سبا هر څه هېر کړو، نو دا به له دغو سترو قربانیو سره انصاف نه وي.
شهیدانو ته زموږ له ویناوو څخه ډېر ادارو ته اړتیا ده.
هغوی ته له ګلونو څخه ډېر علم ته اړتیا ده.
هغوی ته له رسمي بیانونو څخه ډېر د قانون واکمنۍ ته اړتیا ده.
او د هغوی کورنیو ته یوازې له خواخوږۍ څخه ډېر دایمي عزت، خوندیتوب او د دولت مسؤلیت پکار دی.
د ۸ اګست تر ټولو ستر انتقام دا نه دی چې موږ د ترهګرو نومونه تکرار کړو؛ بلکې دا دی چې داسې ټولنه جوړه کړو چې ترهګر د قانون، تعلیم او انصاف پر وړاندې ناکام شي.
لس کاله وړاندې ترهګرو د بلوچستان وکیلان په نښه کړل. نن له دولت سره دا فرصت شته چې له همدې قربانۍ څخه یو نوی قانوني نسل رامنځته کړي.
که هر کال څو ځوان وکیلان د نړۍ په کچه حقوقي زده کړې ترلاسه کړي او بېرته بلوچستان ته راستانه شي، که په هره ولسوالۍ کې د شهیدانو په نوم د علم مرکزونه جوړ شي، که په محکمه کې د شتمن او بې وزله لپاره یو شان قانون وي، که دولتي ادارې ځواب ویونکې وي او که د ترهګرۍ اصلي پلان جوړونکي او اسانتیا برابرونکي د قانون تر کټارې پورې ورسېږي، نو همدا به د ۸ اګست د شهیدانو تر ټولو ستره بریا وي.
د ۸ اګست قرض په ګلونو نه ادا کېږي.
دا قرض په علم، قانون، انصاف، احتساب او پیاوړو ادارو ادا کېږي.
له لسو کلونو وروسته هم د دغو شهیدانو د کورنیو درد پر خپل ځای دی، د بلوچستان د قانوني ټولنې تشه پر خپل ځای ده او د انصاف له نظام سره تړلې پوښتنې هم پر خپل ځای دي.
خو که موږ دا پېښه د خپلې کمزورۍ پر ځای د خپلې اصلاح د پیل ټکی وګرځوو، نو ښايي همدا هغه لاره وي چې د ۸ اګست وینې ته یو بامقصد هدف ورکړي.
شهید وکیلان له موږ څخه په جسمي توګه جلا شول، خو د هغوی نظریه لا هم ژوندۍ ده.
د قانون واکمني، د اساسي قانون لوړتیا او د کمزوري د حق لپاره د درېدو نظریه هېڅکله نه مري.
د ۸ اګست ټولو شهیدو وکیلانو ته سلام
الله تعالی دې د هغوی درجې لوړې کړي، د هغوی پاتې کورنیو ته دې صبر او حوصله ورکړي او بلوچستان ته دې داسې امن، انصاف او سوکالي ورکړي چې هېڅ مور د خپل زوی، هېڅ ماشوم د خپل پلار او هېڅ کورنۍ د خپل سرپرست مړی پورته نه کړي.
آمین۔
