په مکه مکرمه کې د پاکستان، سعودي عربستان او ترکیې ترمنځ شوی ګډ دفاعي تړون یوازې د درېیو هېوادونو ترمنځ یو عادي دفاعي تفاهم نه دی، بلکې د بدل شوي نړیوال او سیمهییز سیاسي وضعیت په منځ کې یوه مهمه پرمختیا ده. د درېیو اغېزناکو اسلامي هېوادونو له خوا داسې دفاعي چوکاټ ته داخلېدل چې له مخې یې پر یوه غړي وسلهوال برید د ټولو درېیو هېوادونو پر وړاندې برید ګڼل کېږي، دغه تړون د عادي دوه اړخیز دفاعي همکاریو څخه ډېر مهم کوي. دا پرمختیا په داسې وخت کې شوې چې په منځني ختیځ کې امنیتي بحران، د اسرائیل او فلسطین شخړه، د ایران او خلیجي سیمې ترمنځ ترینګلتیا او په جنوبي اسیا کې د پاکستان او هند د اړیکو حساسیت د نړیوال سیاست پر لوري اغېز کوي. له همدې امله دا پوښتنه طبیعي ده چې نوی دفاعي جوړښت به په سیمه کې د سولې او ثبات وسیله شي او که به د ځواک د یوې نوې سیالۍ پیل وي.
د تړون له اعلان وروسته د بېلابېلو هېوادونو غبرګونونو د دې تړون اهمیت لا څرګند کړی دی. ځینې هېوادونه او کړۍ دغه تړون په اسلامي نړۍ کې د یوه نوي ستراتیژیک محور په توګه ګوري، په داسې حال کې چې ځینې نور یې د سیمهییز امنیت او دفاعي ځانبسیا کېدو پر لور مثبت ګام بولي. په اسرائیل کې دغه تړون په ځانګړي ډول له سعودي عربستان سره د راتلونکو اړیکو او په منځني ختیځ کې د بدلېدونکي ډیپلوماتیک صفبندۍ له زاویې څېړل کېږي. د اسرائیل لپاره دا مهمه ده چې سعودي عربستان په سیمه کې یو ستر عربي هېواد دی، ترکیه د اسرائیلي سیاستونو په اړه سخت دریځ لري او پاکستان اسرائیل په رسمیت نه پېژني. له همدې امله د درېیو هېوادونو ګډ دفاعي چوکاټ د اسرائیل لپاره یوازې یو پوځي تړون نه، بلکې په سیمهییز توازن کې د احتمالي بدلون نښه هم ګڼل کېدای شي.
د هند غبرګون هم د پام وړ دی. د پاکستان او هند اړیکې له وړاندې له ګڼو حساسو مسئلو سره مخ دي، په داسې حال کې چې له پاکستان سره د ترکیې نږدې دفاعي او ډیپلوماتیکې اړیکې د نوي ډیلي لپاره ځانګړی اهمیت لري. له بلې خوا سعودي عربستان د انرژۍ، سوداګرۍ، پانګونې او بشري ځواک له پلوه د هند لپاره یو مهم شریک دی. له همدې امله د هند لپاره دا پوښتنه طبیعي ده چې د پاکستان، سعودي عربستان او ترکیې دفاعي همکاری به د جنوبي اسیا او د پراخ نړیوال امنیت پر وضعیت څه اغېز وکړي. خو هند ته هم پکار ده چې دغه تړون سمدستي د هند ضد اتحاد په توګه ونه ګوري، ځکه که تړون په خپله اعلان شوې دفاعي بڼه محدود وي، نو د یوه درېیم هېواد پر ضد د صفبندۍ په توګه یې تعبیرول به په سیمه کې بېځایه ترینګلتیا زیاته کړي.
دلته یوه مهمه پوښتنه راپورته کېږي چې ولې ځینې هېوادونه له دغه تړون څخه اندېښمن دي، خو ځینې نور یې د ډاډ وړ بولي؟ ښايي ځواب یې تر تړون زیات د هغه په تعبیر کې وي. که پاکستان، سعودي عربستان او ترکیه دا روښانه کړي چې موخه یې ګډ دفاع، د خپلواکۍ ساتنه، د ترهګرۍ پر وړاندې مبارزه او سیمهییز ثبات دی، نو د اعتراض زمینه به ډېره محدوده شي. خو که د تړون د حدودو، عملي مسؤلیتونو او راتلونکې ستراتیژۍ په اړه ابهام موجود وي، نو بېلابېل هېوادونه به یې د خپلو ستراتیژیکو ګټو له مخې تعبیر کړي. په نړیوال سیاست کې همدا ابهام کله ناکله تر حقیقي خطره زیات تاوتریخوالی رامنځته کوي.
په دې لړ کې د ایران نسبتاً متفاوت غبرګون هم د پام وړ دی. ایران دغه تړون په لازمي ډول د ځان پر ضد اقدام نه دی بللی، بلکې د سیمهییز امنیت او ځانبسیاینې له نظره یې ورته کتلي دي. دا توپیر ښيي چې یو تړون بېلابېل هېوادونه د خپلو ملي ګټو او سیمهییزو تجربو له مخې په بېلابېلو ډولونو ارزوي. له همدې امله پاکستان، سعودي عربستان او ترکیې ته پکار ده چې د تړون اصلي روح او موخې په نړیواله کچه پخپله روښانه کړي، ترڅو د دې تړون تعبیر د نورو هېوادونو په لاس کې پاتې نه شي.
په همدې پس منظر کې د درېیو هېوادونو د بهرنیو چارو وزیران باید په یوه مهم نړیوال پلازمېنه کې ګډه خبري غونډه وکړي. دا باید یوازې یوه عادي ډیپلوماتیکه غونډه نه وي، بلکې په اوسنیو شرایطو کې د باور جوړونې یو مهم عملي ګام وګرځي. نړۍ غواړي پوه شي چې د دې تړون اصلي موخه څه ده، حدود یې تر کومه دي او په راتلونکي کې به یې عملي اغېزې څه وي. درې واړه وزیران باید د نړیوالو رسنیو پر وړاندې روښانه کړي چې ایا دا تړون د کوم ځانګړي هېواد پر ضد دی، که پر یوه غړي هېواد برید وشي نو د نورو دوو هېوادونو عملي مسؤلیت به څه وي، ایا د تړون عملي کېدل یوازې تر بهرني یرغل پورې محدود دي او که سیمهییزو شخړو ته هم غځېدای شي، او ایا درې واړه هېوادونه په ګډو پوځي تمرینونو، استخباراتي همکاریو، دفاعي تولید، سایبري امنیت او پرمختللې ټکنالوژۍ کې د لا پراخو همکاریو اراده لري.
په دغه ګډه خبري غونډه کې باید یوې بلې اساسي پوښتنې ته هم روښانه ځواب ورکړل شي چې ایا دغه اتحاد یوازې د جګړې پر مهال د دفاع لپاره دی، که موخه یې د جګړې د رامنځته کېدو امکانات کمول هم دي؟ ځکه د یوه مسؤل دفاعي اتحاد اصلي ځواک یوازې په پوځي وړتیا کې نه وي، بلکې د مخنیوي په وړتیا او ډیپلوماتیک مسؤلیت کې هم وي. که د یوه اتحاد ځواک د مقابل لوري د جګړې څخه د راګرځولو لپاره وکارول شي، نو د سولې وسیله کېدای شي؛ خو که ځواک یوازې د سیالۍ، فشار یا د نویو محاذونو د جوړولو لپاره وکارول شي، نو په سیمه کې بېثباتي رامنځته کولی شي.
د پاکستان، سعودي عربستان او ترکیې د موجودو وړتیاوو ګډېدل دغه تړون ته ځانګړی اهمیت ورکولی شي. پاکستان دفاعي تجربه او پوځي وړتیا لري، ترکیه په دفاعي ټکنالوژۍ او عصري پوځي صنعت کې په چټکۍ پرمختګ کوي، په داسې حال کې چې سعودي عربستان اقتصادي ځواک، د پانګونې وړتیا او په خلیجي سیمه کې مهم سیاسي وزن لري. که دغه درې واړه وړتیاوې د ګډ دفاعي تولید، ټکنالوژۍ، مصنوعي ځیرکتیا، سایبري امنیت، استخباراتي همکاریو او د ترهګرۍ ضد ګډ نظام په بڼه تنظیم شي، نو اغېزې به یې یوازې تر پوځي ډګر پورې محدودې نه وي، بلکې اسلامي نړۍ ته د دفاعي ځانبسیاینې یو نوی ماډل وړاندې کولی شي.
خو له دې سره باید دا حقیقت هم له پامه ونه غورځول شي چې نړۍ له وړاندې په بېلابېلو دفاعي او سیاسي بلاکونو وېشل شوې ده. که د یوه نوي پوځي بلاک رامنځته کېدل سیمهییزه سیالي او محاذ آرایي زیاته کړي، نو پایلې به یې یوازې تر یوې سیمې محدودې نه وي. پاکستان ته پکار ده چې دغه تړون د خپلې پراخې بهرنۍ پالیسۍ له توازن سره سم مخته یوسي. سعودي عربستان او ترکیې ته هم مهمه ده چې له خپلو نړیوالو اړیکو سره په همغږۍ دغه دفاعي همکاری د کومې نړیوالې قوې یا بل اتحاد پر ضد د صفبندۍ په بڼه رامنځته نه کړي.
په مکه مکرمه کې د شوي تړون سمبولیک اهمیت هم له پامه نه شي غورځول کېدای. که له دې سپېڅلې خاورې څخه داسې دفاعي تصور راووځي چې موخه یې د جګړې تپل نه، بلکې د جګړې مخنیوی، د خپلواکۍ ساتنه او د سیمهییزې سولې پیاوړتیا وي، نو دا د اسلامي نړۍ لپاره یوه مثبته پرمختیا کېدای شي. اسلامي هېوادونه نن یوازې پوځي ځواک ته نه، بلکې داسې ګډې ستراتیژۍ ته اړتیا لري چې له دفاعي وړتیا سره اقتصادي همکاری، ټکنالوژي، ډیپلوماسي او د شخړو سولهییز حل هم د خپل بنسټ برخه وګرځوي.
په پای کې د دغه تړون بریا به په دې نه سنجول کېږي چې اسرائیل یا هند له دې تړونه څومره اندېښمن شوي او یا نورو هېوادونو یې څومره هرکلی کړی دی. اصلي ازموینه به دا وي چې ایا دغه تړون کولی شي په سیمه کې داسې د ځواک توازن رامنځته کړي چې د جګړې امکانات کم کړي، د هېوادونو د خپلواکۍ درناوی یقیني کړي او د ډیپلوماتیکو خبرو لپاره نوې زمینه برابره کړي. پاکستان، سعودي عربستان او ترکیه تاریخي فرصت لري چې د مکې دغه تړون یوازې دفاعي اتحاد پرېنږدي، بلکې هغه د باور، ډیپلوماسۍ، دفاعي ځانبسیاینې، اقتصادي همکاریو او سیمهییزې سولې په یوه جامع چوکاټ بدل کړي.
نړۍ نن د یوه بل جنګي محاذ اړتیا نه لري، بلکې د مسؤل ځواک داسې نوي توازن ته اړتیا لري چې تېری ودروي او سولې ته فرصت ورکړي. که پاکستان، سعودي عربستان او ترکیه نړیوالې ټولنې ته په ښکاره توګه د خپلو موخو، حدودو او مسؤلیتونو وضاحت ورکړي او د هند، اسرائیل او نورو اړوندو هېوادونو مشروع اندېښنو ته په ډیپلوماتیکه ژبه ځواب ووایي، نو د مکې دغه تړون به د نوي تصادم د پیل پر ځای د اسلامي نړۍ د ګډې دفاعي ځانبسیاینې او سیمهییزې سولې د یوه نوي پړاو د پیل ټکی وګرځي..
