د اګست نولسمه د افغانستان په تاریخ کې یوازې یوه ملي ورځ نه ده، بلکې د هغه اوږد تاریخي مبارزې نښه ده چې افغان ملت د خپلې سیاسي خپلواکۍ او ملي حاکمیت د ساتنې لپاره ترسره کړې ده. په ۱۹۱۹ کال کې د امیر امان الله خان د واکمنۍ پر مهال د درېیمې افغان ـ انګلیس جګړې وروسته د راولپنډۍ د تړون له لارې برتانیې د افغانستان د بهرنۍ تګلارې خپلواکي ومنله. خو د افغانستان پر خاوره د پردیو د نفوذ او برلاسۍ کیسه یوازې تر برتانوي دورې محدوده نه وه. د افغانستان ستراتیژیک جغرافیایي موقعیت د برتانوي هند، تزاري روسیې، شوروي اتحاد، امریکا او نورو سیمه ییزو قدرتونو د سیالیو ډګر ګرځېدلی دی. په ۱۹۷۹ کال کې د شوروي اتحاد پوځي یرغل، د هغه پر وړاندې اوږده جګړه، د شوروي له وتلو وروسته کورنۍ جګړې، د طالبانو واکمني، له ۲۰۰۱ کال وروسته د امریکا او ناټو پوځي حضور او په ۲۰۲۱ کال کې د طالبانو بیا واک ته رسېدل، ټول دا حقیقت څرګندوي چې د افغانستان ستونزه یوازې بهرنۍ مداخله نه وه، بلکې کمزوری سیاسي نظام، د دولتي بنسټونو کمزورتیا، داخلي اختلافات او د نړیوالو قدرتونو سیالۍ هم پکې ژور رول لري.د افغانستان یوه ستره ځانګړنه دا ده چې له څه باندې پنځوسو کلونو جګړو، میلیونونو قربانیانو، پراخو کډوالیو او د بېلابېلو نړیوالو قدرتونو له مداخلې سره سره د دغه هېواد جغرافیایي وحدت تر ډېره خوندي پاتې شوی دی. دا کار یوازې د یوه مشر یا یوې سیاسي تګلارې پایله نه ده؛ بلکې د افغان ټولنې سیمه ییزو او قومي اړیکو، دیني او ملي تړاوونو، د خپلواکۍ قوي احساس او د پردي تسلط پر وړاندې د ګډ مقاومت له روحیې سره تړاو لري. افغانانو د خپلې خاورې د دفاع پر مهال ډېری وخت د یووالي بېلګه وړاندې کړې، خو له جګړې وروسته د واک، دولت جوړونې او د سیاسي نظام پر بڼه د پراخ توافق په رامنځته کولو کې بیا بیا ستونزې پیدا شوې دي. همدا تشه د دې سبب شوې چې بهرني قدرتونه، که څه هم په پوځي میدان کې له ماتې سره مخ شوي، خو په سیاسي، اقتصادي او سیمه ییزو چارو کې د نفوذ لارې پیدا کړي.
له خپلواکۍ وروسته د افغانستان تر ټولو ستره نیمګړتیا دا وه چې ملي خپلواکي په بشپړه توګه په پیاوړي اقتصاد، عصري ادارو، تعلیم، صنعت، ساینس او ټکنالوژۍ بدله نه شوه. افغان ملت د جګړې او مقاومت په ډګر کې د پام وړ وړتیا ښودلې، خو د جګړې له پای وروسته د دولت جوړونې پړاو تل له بحرانونو سره مخ پاتې شوی دی. د همدې له امله افغانستان د بهرنیو مرستو، سیاسي فشارونو او سیمه ییزو رقابتونو له اغېز څخه په بشپړه توګه ځان نه شي خلاصولای. د دې تجربې لوی درس دا دی چې یوازې پوځي خپلواکي د یوه هېواد د تلپاتې استقلال ضمانت نه شي کېدای؛ ریښتینې خپلواکي هغه وخت پیاوړې کېږي چې یو هېواد خپل قوي اقتصاد، علمي بنسټونه، قانوني ادارې او خپلواک تصمیم نیوونکی نظام ولري.افغانستان نن باید له دې پوښتنې سره مخامخ شي چې څنګه خپله خپلواکي په اقتصادي ځواک، خپله ملي یووالي په پیاوړو دولتي بنسټونو او خپله تاریخي مبارزه په عصري پرمختګ بدله کړي. په یوویشتمه پېړۍ کې د یوه هېواد ځواک یوازې په وسلو، پوځ او غرونو نه سنجول کېږي؛ اصلي ځواک د معیاري تعلیم، ساینس او ټکنالوژۍ، روغتیا، صنعت، عصري کرنې، قانون حاکمیت، شفافو ادارو، اقتصادي تولید او اغېزمنې ډیپلوماسۍ څخه جوړېږي. افغانستان باید خپلې دیني او ملي ارزښتونه وساتي، خو په عین وخت کې باید د معاصرې نړۍ له علمي او اقتصادي پرمختګ څخه ځان محروم نه کړي. له نړۍ سره اړیکې پرېکول خپلواکي نه ده؛ ریښتینې خپلواکي دا ده چې له نړۍ سره اړیکې ولرو، خو خپلې پرېکړې د خپل ملي ضرورت او ګټو له مخې وکړو.
افغانستان باید خپل جغرافیایي موقعیت له ستونزې څخه په اقتصادي فرصت بدل کړي. دا هېواد د منځنۍ اسیا، جنوبي اسیا، ایران او چین ترمنځ موقعیت لري او کولای شي د جګړې د لارې پر ځای د سیمې د سوداګرۍ، ترانزیټ او اقتصادي اتصال په مرکز بدل شي. که افغانستان سوله، امنیت او سیاسي ثبات رامنځته کړي، همدا جغرافیه یې د اقتصادي ودې تر ټولو ستره وسیله ګرځېدلی شي. پاکستان هم د افغانستان لپاره د سمندر له لارې د سوداګرۍ له مهمو او لنډو لارو څخه دی؛ نو کابل او اسلاماباد باید د شخړې پر ځای د ګډ اقتصادي ګټو پر بنسټ د اړیکو نوې پاڼه پرانیزي.پاکستان ته هم پکار ده چې افغانستان یوازې د امنیتي مسئلې په توګه ونه ګوري. د دواړو هېوادونو ترمنځ تاریخي، کلتوري، ژبني، دیني، قومي او سوداګریزې اړیکې د اوسنیو سرحدي کرښو څخه ډېرې پخوانۍ دي. د دواړو هېوادونو ترمنځ د باور فضا باید د خلکو، سوداګرو او کورنیو د تګ راتګ له اسانتیا سره یوځای رامنځته شي. پاکستان او افغانستان کولای شي د ځانګړي افغان ـ پاکستاني اقتصادي او ولسي اړیکو نظام رامنځته کړي، چې پکې د امنیت اړتیاوې هم خوندي وي او د سرحد دواړو غاړو ته د مېشتو خلکو قانوني تګ راتګ، سوداګري او کورنۍ اړیکې هم له غیرضروري ستونزو سره مخ نه شي.په ځانګړي ډول د پښتنو هغه تاریخي اړیکې چې د اوسني سرحد دواړو غاړو ته پرتې دي، باید یوازې د کاغذي او اداري خنډونو په وسیله محدودې نه شي. البته په اوسني نړیوال نظام کې د پاسپورټ او ویزې له هر ډول نظام څخه بشپړ تېرېدل عملي او اسانه نه دي؛ خو پاکستان او افغانستان کولای شي د اروپا د سرحدي اسانتیاوو په څېر د خپلو ځانګړو شرایطو لپاره یو ځانګړی سرحدي اسانتیايي نظام جوړ کړي. د سرحدي سیمو مستحقو اوسېدونکو ته ځانګړي تګ راتګ کارتونه، سوداګرو ته ځانګړي سوداګریز کارتونه، د ناروغانو او زده کوونکو لپاره اسانه تګ راتګ، د کورنیو د لیدنو لپاره ځانګړې اسانتیاوې او د سوداګریزو توکو لپاره چټک ګمرکي سیستم رامنځته کېدای شي.دا ډول اسانتیا باید د کوم قوم پر وړاندې د امتیاز یا تبعیض په توګه نه، بلکې د ګډې سرحدي سیمې د خلکو لپاره د ځانګړي قانوني او اقتصادي نظام په توګه رامنځته شي. اروپا دا ثابته کړې چې پیاوړي دولتونه کولای شي خپلې پولې وساتي، خو د خلکو، سوداګرۍ او اقتصادي فعالیتونو لپاره سرحدي خنډونه کم کړي. پاکستان او افغانستان هم د خپلو امنیتي، اقتصادي او جغرافیایي شرایطو مطابق داسې یو ماډل جوړولای شي چې د دواړو هېوادونو حاکمیت خوندي او د خلکو اړیکې پیاوړې کړي.
د اګست نولسمې پیغام باید دا وي چې افغان ملت د پردیو قدرتونو پر وړاندې د خپلې آزادۍ د دفاع اوږده مبارزه کړې ده؛ اوس یې تر ټولو ستره جګړه د ناپوهۍ، بېوزلۍ، اقتصادي کمزورۍ، سیاسي بې ثباتۍ او کمزورو ادارو پر وړاندې ده. افغانستان باید د جګړې له ډګر څخه د علم، سوداګرۍ، صنعت، ترانزیټ او سیمه ییزې همکارۍ پر مرکز بدل شي. پاکستان هم باید له پخوانیو بې باورۍ څخه په وتلو سره له افغانستان سره د متقابل درناوي، خپلواکۍ، ګډ امنیت او اقتصادي ګټو پر بنسټ اړیکې جوړې کړي. که کابل او اسلاماباد دا درک کړي چې د یوه هېواد پرمختګ د بل هېواد ماتې نه ده، بلکې د دواړو ګډه بریا ده، نو د پاکستان ـ افغانستان پوله به د اختلاف او واټن پر ځای د سوداګرۍ، کلتور، سولې او ګډې سوکالۍ پر لویه لار بدله شي. همدا د یوویشتمې پېړۍ په شرایطو کې د خپلواکۍ ریښتینی مفهوم او د افغانستان د خپلواکۍ ورځې تر ټولو ستر درس دی.
