ریکوډک پروژه د پاکستان او په ځانګړي ډول د بلوچستان په تاریخ کې یوهله مهمو اقتصادي پروژو څخه ګرځېدلې ده. د چاغي په سیمه کې د مسو او سرو زرو پراخو زېرمو دې سیمې ته د نړۍ د کانونو د صنعت پام اړولی دی. په دې پروژه کې د پاکستان، بلوچستان او کاناډايي شرکت بارک ګولډ شراکت اساسي اهمیت لري، په داسې حال کې چې د امریکا په ګډون ګڼ نړیوال اقتصادي او صنعتي کړۍ هم دې پروژې ته لېوالتیا لري. خو ریکوډک یوازې د میلیاردونو ډالرو پانګونې او احتمالي ګټې له نظره کتل د دې موضوع اصلي پیچلتیا له پامه غورځول دي. د دې پروژې تر ټولو مهم شرط دا دی چې د بلوچستان خلک، په ځانګړي ډول بلوڅ ولس، په باور کې واخیستل شي، د پروژې له ګټو څخه واقعي برخه ورکړل شي او د هغوی رضایت یوازې تشریفاتي موضوع نه، بلکې د تړون اساسي برخه وګرځول شي.
د ریکوډک د زېرمو په اړه په بېلابېلو وختونو کې لوی ارقام وړاندې شوي، خو د ځمکې لاندې د معدني زېرمو اندازه او له هغو څخه ترلاسه کېدونکی واقعي عاید دوه بېلابېل موارد دي. په یوه کان کې د موجودو ټولو معدني موادو اندازه په مستقیم ډول ملي عاید یا خالصه ګټه نه شي بلل کېدای. د معدني موادو کیفیت، د استخراج وړ زېرمه، په نړیوال بازار کې د سرو زرو او مسو بیې، د کان کیندنې لګښتونه، برېښنا، اوبه، زیربناوې، مالیات، امتیازي حقونه، د پانګونې بېرته ترلاسه کول او د پروژې څو لسیزې اوږد عمر هغه عوامل دي چې د پروژې واقعي اقتصادي ګټې پرې ارزول کېږي. له همدې امله د ۷۵ میلیارد ډالرو یا تر دې د زیاتو احتمالي ګټو ارقام باید د اوږدمهاله اقتصادي امکان په توګه وکتل شي، نه د سمدستي ترلاسه کېدونکي عاید په توګه.
په دې وروستیو کې د امریکا د لاهور قونسل جنرال سټېټسن سنډرز څرګندونو دغه پروژه نوي نړیوال اړخ ته داخل کړې ده. د هغه په وینا، ریکوډک د پاکستان او امریکا ترمنځ د شپږو لسیزو څخه د زیاتې همکارۍ د تاریخ یوه «بدلون راوړونکې» بېلګه کېدای شي او د پروژې په ټوله موده کې له امریکا څخه د شاوخوا یو میلیارد ډالرو د ماشینونو او خدماتو د صادراتو، پاکستان ته د ۷۵ میلیارد ډالرو څخه د زیاتو ګټو او د زرګونو کاري فرصتونو د رامنځته کېدو وړتیا لري. هغه ویلي چې د ریکوډک بنسټ په ۱۹۶۱ کال کې د پاکستان او امریکا د ګډ جیولوجیکي سروې پر مهال اېښودل شوی و، چې په ترڅ کې یې د بلوچستان مهمې معدني زېرمې په ګوته شوې. دغه څرګندونې د نړیوالې پانګونې او نوې ټکنالوژۍ لپاره د یوه لوی فرصت څرګندونه کوي، خو د امریکا ګټې د پاکستان د ګټو بدیل نه شي کېدای. هر هېواد او نړیوال شرکت د خپلو اقتصادي او ستراتیژیکو ګټو پر بنسټ پانګونه کوي، نو پاکستان باید د روښانه شرایطو له لارې خپلې ملي او صوبايي ګټې خوندي کړي.
په ریکوډک کې د امریکا لېوالتیا مهمه ده، خو دا یوازینی هېواد نه دی چې د بلوچستان معدني شتمنیو ته یې پام دی. د کاناډا بارک ګولډ د دې پروژې اصلي نړیوال شریک دی، په داسې حال کې چې چین له اوږدې مودې راهیسې د پاکستان د کانونو، زیربناوو او صنعتي ظرفیتونو سره لېوالتیا لري. سربېره پر دې، په نړیواله کچه د سرو زرو، مسو او نادرو معدني موادو د زیاتېدونکي اهمیت له امله نور هېوادونه او د پانګونې ادارې هم د پاکستان معدني سرچینې د راتلونکي مهم اقتصادي شتمنۍ په توګه ارزوي. په اوسني نړیوال وضعیت کې مس په ځانګړي ډول مهم شوی، ځکه چې په برېښنا، نوي کېدونکې انرژۍ، برېښنايي موټرو، دفاعي صنعت او نوې ټکنالوژۍ کې یې تقاضا په دوامداره توګه لوړېږي. له همدې امله ریکوډک یوازې د پاکستان داخلي اقتصادي اړتیا نه ده، بلکې د نړیوالې معدني سیالۍ یوه برخه هم ده.
په بلوچستان کې د دې پروژې په اړه نظرونه یو شان نه دي. یوه ډله باور لري چې ریکوډک کولی شي بلوچستان ته د کارموندنې، سړکونو، برېښنا، اوبو، زده کړو، روغتیا، سوداګرۍ او صنعتي پرمختګ نوي فرصتونه برابر کړي. له بلې خوا، په بلوڅو کړیو کې دا اساسي اندېښنه موجوده ده چې د بلوچستان له طبیعي سرچینو څخه ترلاسه کېدونکې اصلي شتمني به له صوبې او سیمهییزو خلکو څخه بهر ونه وځي. د طبیعي سرچینو اړوند د تېرو پروژو تجربو هم دغه اندېښنې پیاوړې کړې دي. له همدې امله حکومت باید دا تصور پرېږدي چې یوازې په تړون کې د بلوچستان لپاره د ونډې ټاکل بسنه کوي. د بلوچستان خلکو ته باید ډاډ ورکړل شي چې د دوی سرچینې به د دوی د پرمختګ، عزت او اقتصادي راتلونکي وسیله وي، نه د محرومیت د بل فصل سبب.
له همدې امله د ریکوډک په اړه لومړنی او اساسي کار باید د بلوڅ ولس قانع کول وي. د چاغي او شاوخوا سیمو له خلکو سره باید مستقیمې مشورې وشي، سیمهییز استازي، قبایلي او ټولنیز مشران، سیاسي ګوندونه، کارپوهان، پوهنتونونه او مدني ټولنه باید په باور کې واخیستل شي او د تړون اساسي شرایط باید خلکو ته وړاندې شي. څومره عاید به پاکستان ته رسېږي، د بلوچستان ونډه به څومره وي، سیمهییز حکومت او ځايي خلک به څه ګټې ترلاسه کوي، د بلوچستان ځوانانو لپاره به څومره کاري فرصتونه ځانګړي کېږي، اوبه به څنګه کارول کېږي، چاپېریال به څنګه خوندي کېږي او د کان د فعالیت له پای ته رسېدو وروسته د سیمې د راتلونکي لپاره به څه ضمانت موجود وي؛ د دغو ټولو پوښتنو روښانه ځوابونه باید خلکو ته ورکړل شي.
په ځانګړي ډول د چاغي خلکو لپاره داسې د اندازه کېدونکي پرمختګ تړون ته اړتیا ده چې یوازې پر اعلانونو ولاړ نه وي، بلکې قانوني او مالي ضمانتونه ولري. د سیمهییزو ځوانانو تخنیکي روزنه، په دندو کې لومړیتوب، سیمهییزو کاروبارونو ته د قراردادونو ورکول، بورسونه، روغتونونه، ښوونیز بنسټونه، د اوبو برابرول، سړکونه او نورې اساسي اسانتیاوې باید د پروژې د دایمي ګټو برخه وګرځول شي. همدارنګه د چاپېریال او ځمکې لاندې اوبو د ساتنې لپاره د خپلواکو کارپوهانو څارنه اړینه ده، څو د معدني سرچینو د استخراج پر مهال د بلوچستان راتلونکو اوبو او چاپېریالي سرچینو ته نه جبرانېدونکی زیان ونه رسېږي.
حکومت باید دا هم یقیني کړي چې ریکوډک د کوم سیاسي حکومت یا ځانګړي ادارې پروژه پاتې نه شي، بلکې د یوې شفافې ملي او صوبايي تګلارې له مخې اداره شي. په تړونونو، مالي مسوولیتونو، د عوایدو په وېش او د څارنې په سیستم کې، تر هغه ځایه چې قانوني او سوداګریز ملاحظات اجازه ورکوي، باید اعظمي شفافیت موجود وي. د بلوچستان اسمبلۍ ته باید د اغېزمنې څارنې واک ورکړل شي او د صوبې خلکو ته باید هر کال معلومات ورکړل شي چې له پروژې څخه څومره عاید ترلاسه شوی، څومره پانګونه شوې، څومره سیمهییزو خلکو ته دندې ورکړل شوې او د بلوچستان پر پرمختیايي پروژو څومره پیسې لګېدلې دي.
ریکوډک د پاکستان لپاره یو تاریخي فرصت دی، خو دا فرصت به هغه وخت په ملي بریا بدل شي چې د بلوچستان خلک یې خپله بریا وګڼي. امریکا یې د پاکستان او امریکا ترمنځ د شپږو لسیزو د همکارۍ نوې بېلګه بللی شي، کاناډا پکې پانګونه کولی شي او نړیوال بازار د دې مسو او سرو زرو ته انتظار کولی شي، خو د دې پروژې اصلي مالکیت او اخلاقي منل کېدل د بلوچستان د خلکو له باور څخه رامنځته کېږي. دولت باید پوه شي چې یوازې دا ویل بسنه نه کوي چې ریکوډک به هېواد ته څو میلیارد ډالر عاید ولري؛ خلکو ته باید دا هم وویل شي چې د دوی برخه به څه وي، د دوی د سیمې راتلونکی به څنګه بدلېږي او د خپلو طبیعي سرچینو په اړه به د دوی غږ څومره اغېزمن وي.
د ریکوډک اصلي بریا یوازې له کان څخه د سرو زرو او مسو په راایستلو کې نه ده، بلکې د بلوچستان د خلکو له زړونو څخه د محرومیت او بې باورۍ په له منځه وړلو کې ده. که حکومت د شفافیت، سیمهییزې ونډې، عادلانه اقتصادي ګټې، د چاپېریال ساتنې او د بلوڅ ولس د واقعي رضایت پر بنسټ مخته ولاړ شي، ریکوډک کولی شي د بلوچستان لپاره د یوه نوي اقتصادي پړاو پیل وي. خو که سیمهییز خلک یوازې د سرچینو د مالکې سیمې په توګه وکتل شي او په پرېکړو کې د هغوی غږ دویم مقام ولري، نو د نړۍ تر ټولو لویه معدني پروژه هم د باور بحران نه شي ختمولای. د ریکوډک راتلونکی په حقیقت کې یوازې د کان دننه له سرو زرو او مسو سره نه، بلکې د بلوچستان د خلکو له باور سره تړلی دی.
