که د پاکستان د پښتنو او بلوڅو سیمو ستونزې یوازې د امن او امان، پوځي عملیاتو او اداري اقداماتو له زاویې وکتل شي، نو د ستونزې اساسي ماهیت به زموږ له نظره پټ پاتې شي. تلپاتې سوله یوازې د ځواک له کارولو نه، بلکې له تعلیم، روزګار، سړکونو، رېل پټلۍ، صنعت، عدالت او پر خپلو طبیعي سرچینو د واک له احساس څخه رامنځته کېږي. له همدې امله اړتیا دا نه ده چې یو شخص یا اداره ملامته وبلل شي، بلکې داسې عملي ملي پلان ته اړتیا ده چې د پښتنو او بلوڅو سیمې د پاکستان د اقتصادي پرمختګ په فعالو مرکزونو بدلې کړي. له چین څخه تر ګوادر او تفتان پورې دې د رېل عصري شبکه جوړه شي او تفتان دې د کوټې، ژوب، ټانک او پېښور له لارې د هېواد له مرکزي رېل نظام سره ونښلول شي. همدارنګه له چین څخه تر ګوادر پورې دې د سړک او رېل عصري لارې جوړې شي او ټول لوی ښارونه، قبایلي ولسوالۍ او معدني سیمې دې د سیمهییزو سړکونو له پیاوړې شبکې سره وتړل شي. دغه لارې باید یوازې سفر اسانه نه کړي، بلکې د سوداګرۍ، صنعت، تعلیم او روزګار نوې لارې هم وګرځي.
د برتانوي واکمنۍ پر مهال له پېښور څخه تر ټانک او له کوټې څخه تر ژوب پورې د رېل پټلۍ بنسټیزه شبکه جوړه شوې وه، خو د وخت په تېرېدو دغه نظام په تدریجي ډول له منځه یووړل شو. نن اړتیا ده چې دغه تاریخي میراث د عصري غوښتنو له مخې بېرته ورغول شي او پراختیا ورکړل شي. که له چین څخه تر ګوادر او تفتان پورې د رېل شبکه او له تفتان څخه د کوټې، ژوب، ټانک او پېښور له لارې عصري رېل دهلېز جوړ شي، نو پاکستان کولای شي د چین، ایران، افغانستان، منځنۍ اسیا او په پای کې اروپا ترمنځ پر یوه مهم سوداګریز پل بدل شي. ګوادر دې د عربي سمندر دروازه، تفتان دې د ایران او له هغه وروسته د ترکیې او اروپا د اړیکو لار او پېښور دې د منځنۍ اسیا او افغانستان لپاره پر مهم سوداګریز مرکز بدل شي. د بار وړونکو اورګاډو ترڅنګ دې د مسافر وړونکو اورګاډو عصري نظام هم جوړ شي، څو د سوداګرۍ ترڅنګ د خلکو د تګ راتګ امکانات هم پراخ شي. د دې ټولې پروژې له لارې د بلوچستان او پښتنو سیمو جغرافیایي واټن په اقتصادي ځواک بدلیدای شي.
د دې پرمختیايي تصور دوهم بنسټ باید تعلیم وي. په پښتنو او بلوڅو سیمو کې یوازې د دودیزو سندونو او ډګریو ورکولو ادارې جوړول بسنه نه کوي. په هره لویه سیمه کې دې د معیاري ښوونځیو ترڅنګ د مسلکي زده کړو، طب، انجینري، کانونو، کرنې، اوبو لګولو، انرژۍ، عصري صنعت او معلوماتي علومو ادارې جوړې شي. ځوانان دې یوازې د دولتي دندو غوښتونکي نه، بلکې ماهر کارکوونکي، صنعتکاران، انجینران، د کانونو متخصصان، تخنیکران، طبي متخصصان او سوداګر جوړ شي. په کومه سیمه کې چې کوم طبیعي شتمني موجوده وي، د هغې سیمې ځوانانو ته دې د هماغې سرچینې په اړه عصري ساینسي او صنعتي زده کړې ورکړل شي، څو خام مواد له سیمې بهر د لېږلو پر ځای د سیمې دننه یې ارزښت لوړ شي او روزګار هم همدلته رامنځته شي. د تعلیم موخه باید یوازې منشيان پیدا کول نه وي، بلکې داسې نسل روزل وي چې د خپلې سیمې سرچینې وپېژني، ګټه ترې واخلي او نوې شتمني رامنځته کړي.
درېیم پړاو باید صنعتي انقلاب وي. په بلوچستان او پښتنو سیمو کې دې د طبیعي سرچینو، جغرافیایي موقعیت او سوداګریزو امکاناتو له مخې ځانګړي صنعتي زونونه او تصفیهخانې جوړې شي، چېرته چې سیمهییزو خلکو ته د کار، مسلکي روزنې، پانګونې او سوداګرۍ لومړیتوب ورکړل شي. ګوادر دې یوازې بندر نه، بلکې د چین، منځنۍ اسیا، افغانستان او پاکستان ترمنځ د سوداګرۍ پر ستر مرکز بدل شي. کانونه، مرمر، کرومایټ، سکاره، مس، سره زر، کرنه، مېوې، مالداري او نورې سرچینې دې له عصري صنعت سره وتړل شي، څو سیمهییز اقتصاد پیاوړی شي. د سرچینو په موندنه، استعمال او پرمختیايي پروژو کې دې د سیمهییزو خلکو حقیقي ګډون او په پرېکړهکولو کې ونډه د اساسي قانون او قانوني چوکاټ له مخې یقیني شي، څو پرمختګ پر یوه سیمه تپل شوی عمل نه، بلکې د هماغې سیمې د خلکو په ګډون پرمخ ولاړ شي.
د طبیعي سرچینو په اړه باید بنسټیز اصل دا وي چې له کومې سیمې څخه چې سرچینې ترلاسه کېږي، د هغې سیمې خلکو ته دې د دغو سرچینو په اړه د پرېکړې کولو، روزګار، سوداګریزو فرصتونو او پرمختیايي ګټو کې څرګنده او عادلانه ونډه ورکړل شي. دا د دولت د واک کمزوري کول نه دي، بلکې د دولت او سیمهییزو خلکو ترمنځ د باور پیاوړي کول دي. د سرچینو د ملکیت، عوایدو د وېش او مدیریت په اړه دې د اساسي قانون، قانون او ملي توافق له مخې روښانه نظام جوړ شي، څو هېڅ سیمه دا احساس ونه کړي چې طبیعي شتمنۍ یې د پرمختګ پر ځای د محرومۍ لامل ګرځي.
د دې ټول پلان ترڅنګ یو عادلانه مالي تړون هم حتمي دی. د وفاق د چلولو لپاره له صوبو څخه د سرچینو په راټولولو کې نفوس د اساسي معیار په توګه ټاکل کېدای شي، ځکه چې زیات نفوس لرونکې صوبې په وفاقي خدمتونو او ملي لګښتونو کې ډېره ونډه لري؛ خو صوبو ته د سرچینو د وېش پر مهال یوازې نفوس معیار ګرځول بسنه نه کوي. مساحت، وروسته پاتې والی، طبیعي سرچینې، جغرافیایي اهمیت، بېوزلي او پرمختیايي اړتیاوې هم باید مناسب وزن ولري. په ځانګړې توګه د پراخو مساحتونو لرونکو صوبو لپاره مواصلاتي نظام یو ستر مالي مسؤلیت دی. په کومه صوبه کې چې مساحت ډېر وي، هلته تر لرې پرتو سیمو د سړکونو، پلونو، رېل پټلۍ، مواصلاتي وسایلو او بنسټیزو اسانتیاوو رسول هم ډېر لګښت غواړي. که د سرچینو په وېش کې دغه جغرافیایي حقیقت له پامه وغورځول شي، نو پراخې صوبې به د بنسټیزو جوړښتونو له پلوه په دوامداره توګه وروسته پاتې وي او له لرې پرتو سیمو سره د مرکزي ښارونو نښلول به ورځ تر بلې ستونزمن شي. له همدې امله د صوبایي سرچینو په وېش کې دې د مساحت او مواصلاتي اړتیاوو ځانګړې ونډه وټاکل شي، څو پراخې سیمې لرونکو صوبو ته د سړکونو او مواصلاتي نظام د جوړولو لپاره د خپلو حقیقي اړتیاوو له مخې سرچینې ورکړل شي. په دې توګه به وفاق هم پیاوړی شي او د صوبو دننه د وروسته پاتې سیمو د ملي بهیر سره د یوځای کولو بهیر به هم چټک شي.
په وفاقي کچه د پنجاب، سند، خیبرپښتونخوا، بلوچستان، سرایکي سیمو، کشمیر او ګلګت بلتستان د سیاسي او اقتصادي ګټو د متوازن استازیتوب لپاره د ملي توافق له لارې داسې نظام جوړېدای شي چې یوه قوم د بل قوم پر وړاندې ونه دروي، بلکې ټول د دولت برابر شریکان وګرځوي. د عوایدو او سرچینو د وېش لپاره دې روښانه، د محاسبې وړ او شفاف اصول وټاکل شي، څو د شکایت، محرومۍ او بې باورۍ زمینه تر ټولو کمه شي.
دا پلان یوازې د پښتنو او بلوڅو سیمو د پرمختګ پلان نه دی، بلکې د ټول پاکستان د اقتصادي لوري د بدلولو وړتیا لري. د پنجاب صنعت د بلوچستان له کانونو، د سند بندرونه د پښتنو سیمو له سوداګرۍ، ګوادر د هېواد له صنعتي مرکزونو، خیبرپښتونخوا د افغانستان او منځنۍ اسیا له بازارونو او ټول پاکستان د چین له سوداګریزو لارو سره ونښلول شي، نو اقتصادي سوکالي به د یوې صوبې یا یوه قوم میراث نه پاتې کېږي. له چین څخه تر ګوادر او تفتان پورې رېل، له تفتان څخه تر پېښور پورې رېل دهلېز، له ګوادر څخه د هېواد تر داخلي سیمو پورې عصري لویې لارې او صنعتي زونونه کولای شي پاکستان پر داسې اقتصادي مرکز بدل کړي چې سوداګري له پولو هاخوا د روزګار او سوکالۍ سرچینه وګرځي.
اصلي اړتیا دا ده چې د محرومۍ په بدل کې نوره محرومي نه، بلکې د ناپوهۍ په بدل کې تعلیم، د بې روزګارۍ په بدل کې صنعت، د یوازېتوب په بدل کې سړک او رېل، د بې واکۍ په بدل کې اختیار او د بېوزلۍ په بدل کې سوداګرۍ ته زمینه برابره کړو. چېرته چې ځوان ته معیاري تعلیم، مهارت او روزګار ورکړل شي، چېرته چې په خپلو سرچینو کې خپله عادلانه ونډه وویني، چېرته چې بازار او صنعت ته لاسرسی ولري او چېرته چې دولت د عدالت او برابرۍ تر څنګ ودرېږي، هلته به امن هم پیاوړی شي او له دولت سره به تړاو هم زیات شي. د پاکستان تلپاتې ځواک یوازې په دفاعي وړتیا کې نه، بلکې په دې کې دی چې هر وګړی ځان د دولت برابر شریک او د هغه د راتلونکي برخهوال احساس کړي. همدا هغه لاره ده چې د پښتنو، بلوڅو، پنجابیانو، سندیانو، سرایکیانو، کشمیریانو، ګلګتي بلتي او د پاکستان د هر وګړي لپاره د امن، عزت، روزګار او سوکالۍ ګډ راتلونکی جوړولای شي.
