لیکوال: سید انور شاه
د کوټې یوه سړه شپه وه. برېښنا پرې شوې وه او په کوټه کې مچانو د خپل شتون احساس راکاوه. پر مېز زاړه کتابونه، تاریخي اسناد او خورې ورې پاڼې پرتې وې. ما د تاریخ پاڼې اړولې، خو ذهن مې بیا بیا یوه پوښتنه ته ورګرځېده: ایا هغه خلک چې نسلونه نسلونه په یوه خاوره کې اوسېدلي وي، بیا هم د تل لپاره پردي ګڼل کېدای شي؟ ایا د یوه انسان د هویت پرېکړه یوازې د هغه د نیکونو د زېږېدو د ځای له مخې کېږي، که هغه خاوره هم په پام کې نیول کېږي چې دی پکې زېږېدلی، لوی شوی، زده کړې یې پکې کړې او د خپل ژوند او اولادونو راتلونکی یې ورسره تړلی دی؟
دا پوښتنه زما د خپل ځان په اړه نه وه؛ بلکې د هغو کورنیو د نوې نسل پوښتنه وه چې د هند له وېش وروسته دې خاورې ته راغلې او دلته مېشتې شوې. د هغوی اولادونه همدلته زېږېدلي، همدلته لوی شوي او پاکستان یې خپل وطن ګڼي. د هغوی په ذهنونو کې دا پوښتنه پیدا کېږي چې که د دوی زېږون، روزنه، زده کړې او ژوند ټول له همدې هېواد سره تړلي وي، نو ولې دوی ته نسل په نسل کډوال یا پردي ویل کېږي؟
ما کتاب وتاړه او احساس مې وکړ چې دا یوازې د یوه فرد یا یوې کورنۍ پوښتنه نه ده، بلکې زموږ د تاریخ، سیاست او ټولنیز شعور پوښتنه ده.
د برصغیر تاریخ ته مې چې وکتل، څرګنده شوه چې د خپلواکۍ مبارزه یوازې د یوې سیمې، یوې ډلې یا یوه مشر مبارزه نه وه. په بنګال کې د سراج الدوله له مقاومت څخه نیولې تر فضل الحق، حسین شهید سهروردي او سبهاش چندر بوس پورې، په بېلابېلو پړاوونو کې داسې شخصیتونه راڅرګند شوي چې د برتانوي واکمنۍ پر وړاندې یې په خپلو لارو مبارزه کړې ده. په سند کې الله بخش سومرو او جي. اېم. سید د سیاست او صوبایي حقونو بېلابېل تصورونه وړاندې کړل. د سرحد په سیمه کې باچا خان او د خدایي خدمتګار تحریک د عدم تشدد او ولسي ویښتیا لاره خپله کړه، په داسې حال کې چې فقیر ایپي خپله جلا مبارزه روانه وساتله. په بلوچستان کې خان عبدالصمد خان اڅکزي سیاسي شعور، ولسواکي حقونه او د خپلواکۍ مسئله د خپلې مبارزې په مرکز کې ځای پر ځای کړل.
دغو ټولو شخصیتونو یو شان فکر نه درلود، خو تاریخ یې دا څرګندوي چې د برصغیر سیاست د بېلابېلو نظریاتو، قومونو، ژبو او سیمهییزو ګټو له ګډ ترکیب څخه جوړ شوی و. د خپلواکۍ مسئله یوازې د انګرېزانو د وتلو موضوع نه وه؛ دا هم باید روښانه شوې وای چې له خپلواکۍ وروسته به دولت پر کومو اصولو ولاړ وي، بېلابېلو قومونو ته به څه ډول حقونه ورکول کېږي او واک به څنګه ولس ته رسېږي.
محمد علي جناح په پیل کې له کانګرس سره تړاو درلود او د هندوانو او مسلمانانو د یووالي پلوی ګڼل کېده. د وخت په تېرېدو سره د هغه او د کانګرس د مشرانو ترمنځ اختلافات زیات شول. مسلم لیګ د مسلمانانو د سیاسي راتلونکي او جلا استازیتوب دریځ خپل کړ، په داسې حال کې چې کانګرس ځان د ټول هند استازې ډله بلله. د مهاتما ګاندي او د نورو مشرانو سیاسي پرېکړو په دغو اختلافاتو کې څه رول درلود؟ ایا د ټولو لوریو ترمنځ داسې جوړجاړی ممکن و چې د وېش مخه یې نیولې وای؟ تاریخ د دغو پوښتنو د څېړلو زمینه برابروي، خو د ځواب لپاره یې د احساساتو پر ځای اسناد، سیاسي حالات او د هغه وخت د پرېکړو جدي مطالعه اړینه ده.
مولانا ابوالکلام آزاد د هند د وېش مخالفت کاوه او پر متحد هند یې ټینګار درلود. مولانا حسین احمد مدني، جمعیت علمای هند او د مجلس احرار مشرانو هم په خپلو دلایلو د وېش له پلان سره مخالفت وکړ. له بلې خوا، مسلم لیګ دې پایلې ته رسېدلی و چې د مسلمانانو د سیاسي حقونو د خوندي کولو لپاره د یوه جلا دولت جوړېدل اړین دي. د دغو اختلافاتو تر شا یوازې مذهبي هویت نه و، بلکې د واک وېش، استازیتوب، د اکثریت او لږکیو اندېښنې او د راتلونکي دولت جوړښت هم مهم عوامل وو.
پوښتنه دا ده چې ایا په یوه متحد هند کې د پیاوړي فدرالي نظام، صوبایي خپلواکۍ او د لږکیو د اساسي حقونو په وسیله د دغو اختلافاتو حل ممکن و؟ د دې پوښتنې قطعي ځواب اسانه نه دی، ځکه په تاریخ کې داسې فرصتونه موجود وو چې سیاسي جوړجاړی پکې ممکن ښکارېده، خو د باور نشتوالي، متقابلې بدګومانۍ او د واک پر سر اختلافاتو دغه لارې محدودې کړې.
د مولانا عبیدالله سندهي ژوند هم د همدې پېر یوه مهمه کیسه ده. هغه د برتانوي واکمنۍ پر ضد له انقلابي فعالیتونو سره تړاو درلود او په ۱۹۱۵م کال کې کابل ته ورسېد. هلته د هند د لنډمهالې انقلابي حکومت له اړوندو فعالیتونو سره تړلې مبارزه کې برخه واخیسته. د هغه مبارزه موږ ته دا راپه ګوته کوي چې د برصغیر د خپلواکۍ لپاره بېلابېلو ډلو بېلابېلې لارې غوره کړې وې. چا سیاسي خبرو اترو ته لومړیتوب ورکاوه، چا ولسي تحریک ته او چا د بهرني ملاتړ له لارې د برتانوي واکمنۍ د کمزوري کولو هڅه کوله.
پاکستان چې جوړ شو، تر ټولو لویه پوښتنه یې دا وه چې داسې دولت به څنګه جوړېږي چې بېلابېلې ژبې ویونکي، د بېلابېلو کلتورونو لرونکي او د مختلفو سیمو اوسېدونکي پکې برابر وګړي وي. محمد علي جناح د ۱۹۴۷م کال د اګست په ۱۱مه په خپله وینا کې پر مساوي تابعیت ټینګار وکړ او څرګنده یې کړه چې د دولت په چارو کې د وګړو حقونه باید د مذهب، ذات یا عقیدې پر بنسټ توپیر ونه لري. د دې تصور اساسي غوښتنه دا وه چې د پاکستان ټول وګړي باید د قانون پر وړاندې برابر وي او د چا تابعیت دې د هغه د کورنۍ د پخواني شالید له امله کم ارزښته نه ګڼل کېږي.
خو د دولتونو په تاریخ کې د اصولو بیانول او په عملي ژوند کې د هغو پلي کول دوه جلا پړاوونه دي. پاکستان له جوړېدو سمدستي وروسته د اداري ستونزو، د کډوالو د مېشتولو، اقتصادي مشکلاتو، اساسي قانوني اختلافاتو او د واک د سیالۍ له ستونزو سره مخ شو. په دغو شرایطو کې د ملي یووالي مسئله لا پېچلې شوه.
د ریاست قلات مسئلې هم د بلوچستان او پاکستان د اړیکو په تاریخ کې مهم باب جوړ کړ. د خان قلات او د هغه د سیاسي کړیو سره خبرې اترې، د ریاست اساسي قانوني حیثیت او د ۱۹۴۸م کال په مارچ کې د الحاق پېښې تر نن ورځې د بېلابېلو تاریخي تفسیرونو موضوع دي. محمد علي جناح د قلات ریاست حقوقي سلاکار هم پاتې شوی و، خو د دې اړیکې او ورپسې سیاسي پېښو د درک لپاره د هغه وخت د اسنادو او د ټولو لوریو د دریځونو مطالعه اړینه ده. د بلوچستان تاریخ باید یوازې د یوه لوري له نظره ونه کتل شي، بلکې د خلکو سیاسي، اقتصادي او کلتوري تجربې هم باید په پام کې ونیول شي.
که د برصغیر وېش نه وای شوی، نو څه به پېښ شوي وو؟ دا پوښتنه د تاریخ په داسې پړاو کې ولاړه ده چې له هغه ځایه راتلونکي ته بېلابېلې لارې ښکاري، خو هېڅ یوه لاره په یقین سره نه شو ټاکلی. کېدای شوای چې یو متحد فدرالي دولت جوړ شوی وای، کېدای شوای چې د صوبایي خپلواکۍ پر سر شخړې روانې پاتې شوې وای، او دا هم ممکنه وه چې قومي او مذهبي اختلافات په بله بڼه راڅرګند شوي وای.
همدارنګه دا خبره هم سمه نه ده چې د وېش د نه کېدو په صورت کې به د برصغیر ټولو محرومو طبقو خامخا خپل مذهب بدل کړی وای یا به یې ستونزې پخپله حل شوې وای. د ذاتي توپیرونو، اقتصادي نابرابرۍ او ټولنیز امتیاز تاریخ په خپل ځای موجود و. اصلي پوښتنه دا وه چې هر دولت به خپلو کمزورو طبقو ته د عدالت، زده کړې، اقتصادي فرصتونو او باعزته ژوند څومره زمینه برابروي.
د ۱۹۷۰م کال ټاکنو د پاکستان سیاسي نظام ته یو پرېکنده حقیقت وړاندې کړ. عوامي لیګ په ملي اسمبلۍ کې اکثریت ترلاسه کړ، خو د واک د لېږد پر سر د سیاسي مشرانو ترمنځ هوکړه رامنځته نه شوه. په ختیځ پاکستان کې پوځي عملیات، سیاسي بحران او ورپسې جګړې په ۱۹۷۱م کال کې د بنګلهدېش د جوړېدو لامل شول. دا غمیزه یوازې د بهرني لاسوهنې په نوملړ کې اچول بسنه نه کوي؛ په دې کې د سیاسي مشرانو ناکامي، د ولسي پرېکړې نه منل، صوبایي محرومۍ، دولتي زور او د بهرنیو ځواکونو ګټې ټول شامل عوامل وو.
دا تاریخ موږ ته ښيي چې کله د یوې سیمې خلک ځانونه د دولت په پرېکړو کې بېاغېزې، د خپلې ژبې او کلتور له پلوه ناامنه او له سیاسي حقونو محروم احساس کړي، نو یوازې په زور دوامدار یووالی نه شي رامنځته کېدای. د ملي یووالي لپاره باور، عدالت او سیاسي ګډون اړین دي.
د افغانستان تاریخ هم د سیمې د سیاسي امکاناتو او پېچلتیاوو یوه بېلګه ده. که پاکستان او افغانستان په یوه پېر کې د شوروي اتحاد تر اغېز لاندې سیاسي او اقتصادي بلاک برخه شوي وای، نو له منځنۍ اسیا سره د یوه بل ډول سیمهییز اتحاد امکان تر بحث لاندې راتلای شو. خو دا یوازې یو تاریخي فرض دی. د دواړو هېوادونو کورني اختلافات، ملي ګټې، د نړیوالو ځواکونو سیالي او د سیمې سیاسي وضعیت ته په کتو، دا نه شو ویلای چې داسې اتحاد به خامخا جوړ شوی یا بریالی شوی وای. د تاریخ د بدیلو امکاناتو په اړه فکر کول ګټور دي، خو په دې شرط چې فرضیه د حقیقت په توګه وړاندې نه شي.
د نړۍ په نورو سیمو کې هم د وېش، خپلواکۍ او ملي هویت پوښتنې په بېلابېلو بڼو راڅرګندې شوې دي. په فلسطین کې د ۱۹۴۷م کال د ملګرو ملتونو د وېش له پلان وروسته جګړه، د اسرائیلو جوړېدل، د فلسطینیانو بېځایه کېدل او د خپلواک دولت مسئله د څو نسلونو پر ژوند اغېز کړی دی. د کشمیر شخړه د هند د وېش وروسته د هند او پاکستان ترمنځ یوه اوږدمهاله او پېچلې مسئله شوه، چې اغېزې یې د سیمې د خلکو پر سیاسي ژوند او امنیت پرېوتې دي. ختیځ تیمور له اوږدې مبارزې او د ۱۹۹۹م کال له ټولپوښتنې وروسته په ۲۰۰۲م کال کې خپلواکي ترلاسه کړه. په سوډان کې له اوږدې کورنۍ جګړې او د سولې له بهیر وروسته جنوبي سوډان په ۲۰۱۱م کال کې جلا دولت شو، خو نوي دولت ته هم د کورنیو شخړو او د حکومتولۍ ستونزې ورپېښې شوې.
د دغو پېښو تاریخونه یو شان نه دي او نه یې ټولې ستونزې د یوې دسیسې یا یوه علت له مخې تشریح کېدای شي. خو دا څرګندوي چې د سرحدونو بدلون یا د یوه نوي دولت جوړېدل ټولې ستونزې پخپله نه حل کوي. له عدالت، پیاوړو ادارو، سیاسي ګډون او د خلکو د حقونو له خوندي کولو پرته خپلواکي هم نوې پوښتنې رامنځته کولای شي.
کله چې مې بېرته بلوچستان ته پام شو، ذهن ته مې بله پوښتنه راغله: ایا موږ له تاریخه دا زده کړي چې د یوې سیمې د خلکو د ځمکې، سرچینو، ژبې او سیاسي واک په اړه د هغوی باور ترلاسه کول اړین دي؟ د صوبې د خلکو لپاره زده کړه، روغتیا، روزګار، اوبه او نورې اساسي اسانتیاوې یوازې اداري غوښتنې نه دي، بلکې د باعزته ژوند بنسټیز شرطونه دي. د سرچینو عادلانه وېش او په پرېکړو کې د ځايي خلکو اغېزمن ګډون پرته د پرمختیا پروژې هم بېباوري نه شي له منځه وړلای.
د زیارت یوه خاطره مې ذهن ته راغله. هلته مې د قائداعظم په اړه تاریخي پاڼې او انځورونه کتل. په هغو کې مې د هغه د وروستي دیدار اړوند داسې انځور ونه موند چې ما یې لټون کاوه. له ځانه سره مې فکر وکړ چې ایا داسې انځور کله موجود و، ایا خوندي پاتې نه شو، او که هغه موادو کې شامل نه و چې ما لیدلي وو؟ یوازې د یوه انځور نه موندل دا ثبوت نه دی چې هغه هېڅکله موجود نه و، خو دې پوښتنې زه د تاریخي اسنادو د ساتنې او زموږ د ګډې حافظې په اړه فکر کولو ته اړ کړم.
د قائداعظم د ژوند د وروستیو ورځو په اړه د هغه د روغتیا، له زیارت څخه کراچۍ ته د لېږد او کراچۍ ته له رسېدو وروسته د پېښو یادونه کېږي. هغه د ۱۹۴۸م کال د سپتمبر په ۱۱مه وفات شو. د سفر پر مهال د امبولانس د خرابېدو یا د تېلو د خلاصېدو په اړه بېلابېل روایتونه بیان شوي دي. د دغو جزئیاتو په اړه باید له قطعي ادعاوو ډډه وشي او معتبر تاریخي اسناد او موجودې شواهد په پام کې ونیول شي. خو دا پېښه موږ ته د دې پراخې پوښتنې اهمیت راپه ګوته کوي چې په یوه دولت کې روغتیايي خدمتونه، بېړنۍ مرستې او بنسټیز انتظامات څومره مهم دي.
نن هم د بلوچستان په ګڼو سیمو کې د روغتیا، زده کړې، پاکو اوبو، سړکونو او روزګار اسانتیاوې د خلکو له اړتیاوو سره سمې نه دي. په زیارت غوندې سیمو کې هم بنسټیزو خدمتونو ته د خلکو د لاسرسي مسئله خپل اهمیت لري. له یوې خوا طبیعي سرچینې او د پرمختګ امکانات شته، خو له بلې خوا عام خلک له ورځنیو ستونزو سره مخ دي. که دولت خپلو وګړو ته بنسټیزې اسانتیاوې نه شي برابرولای، نو د ملي یووالي دعوې به د خلکو لپاره یوازې د ویناوو الفاظ پاتې شي.
بیا مې خپل فکر هماغې پوښتنې ته ورواړاوه چې د شپې په پیل کې یې ذهن راته بوخت کړی و. هغه کورنۍ چې له وېش وروسته له هند څخه پاکستان ته راغلې، د دې هېواد په جوړولو کې یې ونډه اخیستې او نسلونه یې دلته زېږېدلي دي؛ د هغوی اولادونه د تل لپاره پردي ګڼل څنګه ملي یووالی پیاوړی کولای شي؟ د یوه انسان د کورنۍ تاریخ ته درناوی پر خپل ځای، خو یوازې د پلرونو د زېږېدو د ځای له مخې د هغه اوسنی تابعیت او تړاو تر پوښتنې لاندې راوستل د عدالت له اصولو سره سمون نه لري.
له دې سره دا حقیقت هم له پامه نه شي غورځېدای چې د بلوچستان د اصلي اوسېدونکو د حقونو، ژبو، کلتورونو، ځمکو، سرچینو او سیاسي واک ساتنه هم اړینه ده. مساوي تابعیت دا معنا نه لري چې د یوه ځايي قوم هویت یا روا حقونه دې کم ارزښته وګڼل شي. په همدې ډول، د ځايي خلکو د حقونو ساتنه هم دا جواز نه شي کېدای چې نور وګړي د تل لپاره پردي وبلل شي. یو عادلانه دولت دا دواړه اصول په ګډه پلي کوي.
د پاکستان د هرې اکایۍ مشرتابه باید د سیمې د ټولو اوسېدونکو له وړتیاوو، پوهې او تجربو ګټه واخلي. یو وګړی یوازې د خپل پخواني نسلي شالید له امله له عملي ونډې محرومول نه د صوبې په ګټه دي او نه د هېواد. په ملي ژوند کې ګډون، مسؤلیتونه او حقونه باید د عادلانه اصولو له مخې د ټولو لپاره وټاکل شي، او په عین وخت کې د ځايي خلکو تاریخي هویت او روا ګټې هم خوندي پاتې شي.
شپه نوره هم ژوره شوې وه. کتابونه مې راټول کړل او سترګې مې پټې کړې. نه پوهېږم خوب کله راغی، خو په خوب کې مې ولیدل چې د تاریخ تړلې دروازې یوه په بله پرانیستل کېږي. د دروازو تر شا داسې خلک ولاړ وو چې بېلابېلې ژبې یې ویلې، له مختلفو سیمو سره تړاو یې درلود او بېلابېل سیاسي نظریات یې لرل، خو ټولو د عزت، عدالت او باعزته ژوند غوښتنه کوله.
په خوب کې مې ترې وپوښتل چې ولې له یو بل څخه جلا شوي یاست؟ یوه سپینږیري ځواب راکړ: اختلاف تل د ورانۍ لامل نه وي؛ وراني هغه وخت پیلېږي چې اختلاف په دښمنۍ، هویت په کرکه او د حق غوښتنه په غدارۍ بدله شي.
ناڅاپه صحنه بدله شوه. ما ولیدل چې د هېواد بېلابېلې اکایۍ په خپل منځ کې هم وېشل شوې دي. په یوه ځای کې د ژبې په نوم، په بل کې د قومیت په نوم، بل ځای کې د سیاسي ګوندونو د اختلاف له امله او په بل ځای کې د سرچینو د ناعادلانه وېش له کبله واټنونه زیات شوي وو. هرې ډلې د خپل حق خبره کوله، خو د بل حق منلو ته چمتو نه وه. د یووالي شعارونه لوړ وو، خو باور کمزوری شوی و.
زه له وېرې راویښ شوم. په کوټه کې لا هم تیاره وه او مچان هماغسې موجود وو. پر مېز کتابونه پرانیستي پراته وو. ما احساس کړه چې د خوب وېره د کوم خیالي دښمن له امله نه وه، بلکې زموږ د خپلې بېپروايۍ، متقابلې بېباورۍ او له تاریخه د درس نه اخیستلو له عادت څخه پیدا شوې وه.
ما پرېکړه وکړه چې د دې پوښتنې په اړه به لیکل او فکر کول نه پرېږدم. کېدای شي یوه لیکنه د دولت نظام بدل نه کړي، خو د یوه انسان په ذهن کې پوښتنه پیدا کولای شي. او کله ناکله د بدلون پیل هم له هماغې پوښتنې څخه کېږي چې خلک یې غیرضروري ګڼي او له پامه یې غورځوي.
وطن یوازې د سرحدونو، نقشو او دولتي ودانیو نوم نه دی. وطن هغه احساس دی چې وګړي ته دا ډاډ ورکوي چې د هغه هویت ته به درناوی کېږي، حقونه به یې خوندي وي، وړتیاوو ته به یې د پرمختګ فرصت ورکول کېږي او اولادونه به یې د یوې ناثابتې کورنۍ اړیکې له امله پردي نه ګڼل کېږي. وطن هغه ژمنه هم ده چې د بېلابېلو ژبو او کلتورونو خلک د یو بل د شتون په منلو سره د ګډ راتلونکي د جوړولو لپاره سره یوځای کوي.
که موږ اختلافات په کرکه بدلولو ته پرېږدو، د ځايي خلکو حقونه او مساوي تابعیت د یو بل پر وړاندې ودروو، او د خپلو سیاسي اکایيو ترمنځ باور او عدالت کمزوري کړو، نو ښايي یوه ورځ زموږ یووالی یوازې د تاریخ په پاڼو کې ولټول شي. خو که موږ د یو بل د درک، د حقونو د عادلانه وېش او متقابل درناوي لاره خپله کړو، نو د اختلافاتو باوجود یو پیاوړی ګډ راتلونکی جوړولای شو.
پوښتنه لا هم هماغه ده: ایا موږ به د تاریخ د تړلو دروازو مخې ته ولاړ یو بل ملامت کړو، که دروازې به پرانیزو او له خپل تېر تاریخ څخه به درس واخلو؟ پرېکړه زموږ په لاس کې ده، او وخت له موږ څخه د همدې پرېکړې غوښتنه کوي.
