لیکوال: سید انور شاه
ما د تورې کافي پیاله مخې ته ایښې وه. د شپې چوپتیا وه، د کوټې په یوه کونج کې څراغ بل و او د مېز پر سر کتابونه، کاغذونه او د پخوانیو یادونو پاڼې پرتې وې. د کافي ترخې خوند زما د فکرونو له ترخو پوښتنو سره ګډ شوی و. ذهن مې د یوې داسې خبرې په شاوخوا کې ګرځېده چې له یوه پخواني ملګري سره مې کړې وه؛ هغه ملګری چې نږدې څلوېښت کاله مو د ژوند بېلابېلې لارې، خوشحالۍ، غمونه، اختلافونه او د زمانې بدلونونه سره تېر کړي وو.
زموږ ملګرتیا یوازې د پېژندګلوۍ نوم نه و. موږ یو بل د ژوند په بېلابېلو پړاوونو کې لیدلي وو. کله مو پر سیاست خبرې کړې وې، کله مو د ټولنې د اصلاح په اړه بحثونه کړي وو، کله مو د تاریخ له پاڼو عبرتونه اخیستي وو او کله مو د انسان د راتلونکي په اړه هیلې او اندېښنې سره شریکې کړې وې. زموږ ترمنځ اختلافونه هم وو، خو اختلاف مو د دښمنۍ سبب نه و ګرځېدلی.
خو اوس، د زمانې په دې بدلېدونکي پړاو کې، هغه ملګري زما پر فکرونو د «ارتجاع پسندۍ» نوم ایښی و. د ده په اند، زه د پخوانیو ارزښتونو، دودونو او تاریخي تجربو په اړه خبرې کوم، نو ځکه د پرمختګ پر وړاندې ولاړ یم.
د هغه خبره زما لپاره یوازې یوه نیوکه نه وه؛ بلکې یوه فکري پوښتنه وه: ایا د هر پخواني شي ساتنه ارتجاع ده، او ایا د هر نوي شي منل پرمختګ بلل کېدای شي؟
ما له ځانه وپوښتل، که یو انسان د تاریخ له تجربو زده کړه کوي، د ټولنې د بنسټونو په اړه پوښتنې راپورته کوي او د بدلونونو پایلې ارزوي، نو ایا هغه په رښتیا د پرمختګ مخالف دی؟ که پرمختګ یوازې دا وي چې هره نوې نظریه، هر نوی نظام او هره نوې اصطلاح بې له پوښتنې ومنل شي، نو بیا د انسان د عقل، تجربې او خپلواک فکر ارزښت څه شو؟
زما فکرونه لا هم پر همدې پوښتنو راټول وو. د تورې کافي وروستۍ غوړپه مې واخیسته، پیاله مې څنګ ته کېښوده او د کتابونو ترمنځ مې سترګې پټې شوې.
نه پوهېږم چې خوب راباندې راغی، که د تاریخ د درنو پاڼو تر شا د خیالونو یوه نوې نړۍ راته پرانیستل شوه. خو ناڅاپه داسې احساس راته پیدا شو چې زه د خپل وخت له محدودې کوټې څخه وتلی یم او د پېړیو په اوږدو کې د انسانانو د ژوند، فکر او مبارزې ننداره کوم.
د تاریخ په محکمه کې
ما د یوې پخوانۍ نړۍ په منځ کې ځان ولید. د انسان ژوند له دودونو، مذهبي تصوراتو، ټولنیزو طبقو او سیاسي واکمنیو سره تړلی و. د ټولنې واکمنو بنسټونو هڅه کوله چې د خلکو فکرونه په ټاکلو چوکاټونو کې وساتي. هر څوک چې له منل شوو نظریاتو څخه بهر پوښتنه راپورته کوله، د شک، مخالفت او کله ناکله د سزا له ګواښ سره مخ کېده.
ما ولیدل چې د انسان د فکر تاریخ یوازې د نظریاتو د رامنځته کېدو تاریخ نه دی؛ دا د هغو خلکو د زغم، قربانۍ او مبارزې تاریخ هم دی چې د پوښتنې کولو حق یې ژوندی ساتلی دی.
په همدې خیال کې مې د ګالیلیو نوم واورېد. هغه د اسمان په اړه د خپل وخت له منل شوو تصوراتو سره اختلاف درلود. د هغه مشاهدې او علمي استدلالونه د واکمنو فکري چوکاټونو لپاره ننګونه وه. د هغه د ژوند پېښه راته دا پیغام راکاوه چې کله ناکله د یوې زمانې منل شوی حقیقت، د راتلونکې زمانې د علم په رڼا کې نیمګړی یا ناسم ثابتېږي.
ما له ځانه وپوښتل: که ګالیلیو د خپل وخت له واکمنو نظریاتو سره د مخالفت له امله د ارتجاع په نوم یاد شوی وای، نو د علم راتلونکی به څه ډول وای؟
خو سمدستي مې بل فکر هم ذهن ته راغی. یوازې مخالفت کول انسان پوه نه ګرځوي، لکه څنګه چې یوازې د پخواني فکر دفاع کول د حقیقت ضمانت نه شي کېدای. د فکر ارزښت په دې کې دی چې دلیل ولري، شواهد ومني او د نوې پوهې پر وړاندې د اصلاح توان وساتي.
ما ولیدل چې تاریخ د هغو خلکو ستاینه نه کوي چې یوازې د خپل وخت له هر څه سره مخالفت کوي؛ تاریخ د هغو کسانو یاد هم ساتي چې د عقل، مشاهدې او انساني ګټې لپاره یې د منل شوو نظریاتو د بیا ارزونې جرئت کړی دی.
د بدلونونو توپان
زما د خیالونو نړۍ بدله شوه. د فابریکو لوګي، د ماشینونو غږونه، د اوسپنې پټلۍ، بخارۍ ماشینونه او د صنعت نوې ودانۍ مې مخې ته راغلې. دا د صنعتي انقلاب نړۍ وه؛ هغه پړاو چې د انسان د کار، تولید، اقتصاد او ټولنیزو اړیکو بڼه یې بدله کړه.
ماشینونو تولید چټک کړ، سوداګرۍ پراخه شوه او ښارونه د نوې اقتصادي نړۍ مرکزونه وګرځېدل. خو د دې پرمختګ تر څنګ د کارګرانو سخت ژوند، اوږده کاري ورځې، د ماشومانو کار، د شتمنۍ نابرابري او د انسان د کار د ارزښت پوښتنې هم راپورته شوې.
ما ولیدل چې د ماشینونو راتګ په خپله د ټولنې د عدالت ضمانت نه و. ماشینونه د انسان د ژوند د اسانتیا لپاره جوړ شوي وو، خو د ګټې او واک نابرابره وېش د ډېرو خلکو ژوند لا سخت کړی و.
ما له ځانه وپوښتل: که نوی ماشین پرمختګ وي، نو د هغه ماشین په وسیله د انسان استثمار څه نوم لري؟ که تولید ډېرېږي، خو د تولیدوونکي د ژوند شرایط نه ښه کېږي، نو دا پرمختګ د چا په ګټه دی؟
همدلته مې درک کړه چې پرمختګ یوازې د وسایلو، ودانیو، سړکونو او ماشینونو د شمېر زیاتېدو ته نه ویل کېږي. پرمختګ هغه وخت د انسان په ژوند کې رښتینی ارزښت پیدا کوي چې د انسان عزت، عدالت، روغتیا، پوهه او د ژوند فرصتونه هم ورسره پراخ شي.
خو دا هم حقیقت و چې د پخوانیو ټولنیزو نظامونو دفاع د کارګر د ستونزو حل نه شو کولای. د بدلون غوښتنه اړینه وه، خو بدلون باید د انسان د ګټې لپاره وي، نه دا چې د یوې نابرابرۍ پر ځای بله نابرابري رامنځته کړي.
د ښځې د حقونو غږ
بیا مې د یوې داسې ټولنې ننداره وکړه چېرته چې ښځې د زده کړې، کار، ملکیت، سیاسي ګډون او خپلواک تصمیم نیولو له حقونو څخه محرومې وې. د دودونو او ټولنیزو جوړښتونو په نوم د هغوی د ژوند لارې محدودې شوې وې.
ورو ورو د ښځو د حقونو غږ پورته شو. ښځو د زده کړې، رایې ورکولو، قانوني برابري او د انساني عزت لپاره مبارزه پیل کړه. هغوی غوښتل چې د ټولنې په جوړولو کې د انسانانو په توګه ونډه ولري، نه دا چې یوازې د نورو د پرېکړو تابع وي.
ما ولیدل چې د هر بدلون مخالفت د دودونو په نوم کېدای شي، خو هر دود د عدالت او انسانیت له معیار سره برابر نه وي. ځینې دودونه د ټولنې د تجربې او ګډ ژوند ارزښتونه ساتي؛ خو ځینې نور د زمانې په تېرېدو د انسان د حقونو پر وړاندې خنډ ګرځي.
ما له ځانه وپوښتل: که یو څوک د ښځو د زده کړې او حقونو مخالفت د دودونو په نوم کوي، ایا دا د ټولنې د ارزښتونو ساتنه ده، که د یوې نابرابرۍ دوام؟
او که بل څوک د ښځې د ازادۍ په نوم د کورنۍ، مسؤلیت او ټولنیز احترام هر مفهوم بې ارزښته ګڼي، ایا دا هم د پرمختګ بشپړ تعریف کېدای شي؟
زما په ذهن کې ځواب روښانه شو: د انسان حقونه او د ټولنې مسؤلیتونه باید د عقل، عدالت او انساني عزت په رڼا کې وارزول شي. د ښځې او نارینه انساني کرامت باید د دودونو او شعارونو قرباني نه شي.
دود، هویت او د زمانې بدلون
د خوب په دې اوږده سفر کې ما د بېلابېلو قومونو، ژبو او ټولنو ژوند ولید. هر قوم خپلې کیسې، خپل دودونه، خپله ژبه او خپل تاریخي حافظه لرله. دا شیان یوازې د تېر وخت پاتې شوني نه وو؛ د خلکو د پېژندګلوۍ، ګډو اړیکو او ټولنیز باور برخه هم وه.
خو ما دا هم ولیدل چې کله د هویت ساتنه د نورو د سپکاوي وسیله شي، نو د ساتنې نوم په ټکر بدلېږي. کله چې یو قوم خپل تاریخ د نورو د تاریخ د انکار لپاره کاروي، د تاریخ له زده کړې څخه د واک د وسیلې جوړولو ته رسېږي.
ما فکر وکړ چې د خپلې ژبې، کلتور او تاریخي میراث ساتنه د پرمختګ مخالفه نه ده. برعکس، یوه ټولنه هغه وخت په ډاډه زړه د راتلونکي پر لور ګام اخلي چې د خپل تېر په اړه پوهه ولري. خو د تېر درناوی باید د حقیقت د پلټنې مخه ونه نیسي، او د خپل هویت مینه باید د نورو د هویت د انکار سبب نه شي.
د تاریخ ارزښت په دې کې نه دی چې انسان دې تل د تېر وخت په یوه ټاکلي پړاو کې ژوند وکړي؛ بلکې په دې کې دی چې له تېرو بریاوو او تېروتنو څخه زده کړه وکړي.
د جاپان او جنوبي کوریا درس
زما خیالونه بیا د نړۍ بلې برخې ته ولاړل. ما جاپان ولید، هغه هېواد چې له جګړو، ویجاړیو او سختو ستونزو وروسته یې د پوهې، صنعت، نظم او ټکنالوژۍ په برخه کې د پام وړ پرمختګ وکړ.
بیا مې جنوبي کوریا ولیده؛ یوه ټولنه چې د اقتصادي ستونزو او محدودو سرچینو له پړاوونو څخه د زده کړې، صنعت، څېړنې او ټکنالوژۍ په وسیله د پام وړ بدلون ته ورسېده.
د دې هېوادونو تجربه راته دا نه ویل چې هغوی بې له ستونزو پرمختګ کړی دی، یا دا چې د هغوی هره ټولنیزه تګلاره د نورو ټولنو لپاره هم مناسبه ده. بلکې د هغوی له تجربو څخه دا زده کېدل چې د علم، ښوونې، پلان جوړونې، تولید او ادارو پیاوړتیا د پرمختګ مهم بنسټونه دي.
دوی د خپل تېر ټول میراث له منځه یو نه وړ. د خپل کلتور ځینې برخې یې وساتلې، خو د زده کړې، صنعت او نوې پوهې لپاره یې هم دروازې پرانیستې.
ما له ځانه وپوښتل: که یوه ټولنه خپل دودونه ساتي، خو د علم او ټکنالوژۍ د زده کړې مخه نه نیسي، نو ولې باید ارتجاعي وبلل شي؟ او که بله ټولنه د پرمختګ شعار ورکوي، خو د ښوونې، څېړنې او مسؤلانه ادارې بنسټونه نه پیاوړي کوي، نو یوازې شعارونه یې څنګه د پرمختګ ضمانت کېدای شي؟
ما احساس کړه چې د ټولنو پرمختګ د شعارونو په شور نه اندازه کېږي؛ د خلکو د ژوند، د ادارو د کیفیت، د پوهې د کچې او د عدالت د شتون له مخې ارزول کېږي.
مصنوعي ځیرکتیا او د انسان راتلونکی
ناڅاپه د خیالونو نړۍ د اوسني وخت له پولو هم واوښته. ما کمپیوټرونه، روبوټونه، ډیجیټلي شبکې او مصنوعي ځیرکتیا ولیده. داسې ماشینونه چې د انسان خبرې درک کولای شي، لیکنې جوړولای شي، معلومات تحلیلولای شي او د هغو کارونو په ترسره کولو کې مرسته کولای شي چې پخوا یې یوازې انسان د ترسره کولو وړ ګڼل کېده.
خلکو د دې نوې ټکنالوژۍ په اړه بېلابېل نظرونه لرل. ځینو ورته د علم او اسانتیاوو نوې دروازه ویله؛ ځینو د کارونو د له منځه تلو، د شخصي معلوماتو د ناوړه کارونې، د ناسم خبر د خپرېدو او د انسان د خپلواک فکر د کمزوري کېدو اندېښنې لرلې.
ما ولیدل چې نوې ټکنالوژي نه په خپله د انسان دښمنه ده او نه په خپله د انسان د نجات ضمانت. د هغې اغېز د انسان په پرېکړو، د کارونې په طریقه، قانوني چوکاټونو او ټولنیزو مسؤلیتونو پورې تړلی دی.
که مصنوعي ځیرکتیا د ناروغیو د تشخیص، د زده کړې د پراختیا، د ژبو د ژباړې او د علمي څېړنو لپاره وکارول شي، د انسان د ژوند د ښه کولو وسیله کېدای شي. خو که د دروغو، فریب، څارنې، نفرت او د خلکو د حقونو د محدودولو لپاره وکارول شي، همدا پرمختللې وسیله د زیان سرچینه هم ګرځېدای شي.
ما له ځانه وپوښتل: ایا د هر نوي اختراع ستاینه د پرمختګ نښه ده، که د هغې د ګټو او زیانونو ارزول هم د عقل برخه ده؟
ځواب دا و چې علم باید ونه درول شي، خو د علم کارونه باید له اخلاقي او ټولنیز مسؤلیت څخه جلا نه شي. د ټکنالوژۍ پرمختګ هغه وخت د انسان د پرمختګ برخه ګرځي چې د انسان اختیار، عزت او حقونه هم ورسره خوندي پاتې شي.
د ارتجاع او پرمختګ ترمنځ کرښه
د دې سفر په اوږدو کې مې د تاریخ بېلابېل مخونه ولیدل. داسې خلک مې ولیدل چې د پخوانیو نظریاتو د دفاع په نوم یې د علم او اصلاح مخه نیوله. داسې خلک مې هم ولیدل چې د نوښت په نوم یې د هرې پخوانۍ تجربې او ټولنیز ارزښت د له منځه وړلو هڅه کوله.
ما درک کړه چې ارتجاع یوازې د پخوانیو شیانو مینه نه ده، او پرمختګ یوازې د نویو شیانو منل نه دي.
ارتجاع هغه وخت څرګندېږي چې انسان د حقیقت له بدلېدونکو شواهدو سترګې پټې کړي، د اصلاح هره هڅه رد کړي او د واک یا دود د ساتنې لپاره د خلکو د حقونو او پوهې مخه ونیسي.
خو د پرمختګ په نوم هم انسان تېروتنه کولای شي، کله چې بې له ارزونې هر نوی فکر ومني، د تاریخ تجربې بې ارزښته وګڼي، د ټولنې له اړتیاوو سترګې پټې کړي او د بدلون د پایلو په اړه پوښتنه کول د ناپوهۍ یا وروسته پاتې کېدو نښه وبولي.
د عقل دنده یوازې د منلو یا ردولو نوم نه دی. عقل پوښتنه کوي، دلیل غواړي، شواهد ارزوي او د تېروتنې د څرګندېدو په صورت کې د خپل نظر د اصلاح جرئت کوي.
په همدې ځای کې مې د خپل پخواني ملګري خبره بیا رایاده شوه. هغه ما ته د ارتجاع پسند نوم راکړی و، خو ما له ځانه وپوښتل چې ایا موږ د اختلاف د بیان لپاره د نومونو کارولو ته دومره ژر رسېږو چې د نظر د دلیل د اورېدو حوصله له لاسه ورکوو؟
که د یوه انسان له نظر سره اختلاف لرو، باید د هغه د استدلال ځواب ورکړو. که د هغه نظر ناسم وي، د شواهدو او منطق په وسیله یې ناسموالی څرګندولای شو. خو یوازې د یوه نوم په ورکولو سره نه حقیقت ثابتېږي او نه د اختلاف مسئله حل کېږي.
د څلوېښت کلنې ملګرتیا پوښتنه
د خیالونو په دې نړۍ کې مې خپل ملګری بیا ولید. هغه زما مخې ته ناست و او زموږ ترمنځ د پخوانیو خبرو یادونه تازه کېده. ما غوښتل ورته ووایم چې د څلوېښت کلنې ملګرتیا ارزښت باید د یوې نظریاتي اختلاف له امله له منځه ولاړ نه شي.
ملګرتیا دا معنا نه لري چې دواړه کسان به په هره موضوع کې یو شان فکر کوي. که دوه انسانان په ټولو موضوعاتو کې یو شان نظرونه ولري، کېدای شي د هغوی ترمنځ د بحث او زده کړې فرصت هم محدود شي. د ملګرتیا ښکلا په دې کې ده چې انسان د بل نظر اورېدل زده کړي، اختلاف په درناوي بیان کړي او د نظر د بدلون امکان د خپل عقل د کمزورۍ پر ځای د فکري ودې نښه وګڼي.
ما غوښتل ورته ووایم چې د یوه انسان د فکر ارزونه باید د هغه د یوې جملې، یوې تېروتنې یا یوې نظریاتي پېژندنې پر بنسټ ونه شي. د هغه د ټول ژوند، تجربو، دلیلونو او د انسانانو پر وړاندې د چلند ارزونه هم اړینه ده.
ما غوښتل ورته ووایم چې زه د پرمختګ مخالف نه یم، خو د پرمختګ د نوم په وسیله د هرې نوې نظریې د بې پوښتنې منلو پلوی هم نه یم. زه د تاریخ د زده کړې پلوی یم، نه د تاریخ په زندان کې د پاتې کېدو. زه د دودونو د ارزښت پلوی یم، نه د هغو دودونو د ړندې دفاع چې د انسان د حقونو او عدالت پر وړاندې خنډ ګرځي.
زه د نوې پوهې هرکلی کوم، خو غواړم پوه شم چې دا پوهه د انسان په ګټه څنګه کارول کېږي. زه د ټولنیز بدلون ملاتړ کوم، خو دا هم غواړم چې د بدلون پایلې وڅېړل شي او د خلکو د ژوند د ښه کېدو معیارونه ورته وټاکل شي.
خو زما خبرې لا د خیالونو په نړۍ کې نیمګړې وې چې د خوب پرده ورو ورو لرې شوه.
د تورې کافي تشه پیاله
کله چې مې سترګې پرانیستې، د کوټې څراغ لا هم بل و. د مېز پر سر د تورې کافي پیاله تشه پرته وه. کتابونه او کاغذونه هماغسې پراته وو، خو زما په ذهن کې د تاریخ، پرمختګ، ارتجاع، ملګرتیا او انساني مسؤلیتونو په اړه ګڼې پوښتنې راټولې شوې وې.
ما فکر وکړ چې انسان کله ناکله د خپل وخت د شخړو په منځ کې دومره بوخت شي چې د لویو پوښتنو د لیدلو فرصت له لاسه ورکړي. موږ د یوې نظریې د دفاع لپاره د بل انسان د شخصیت په اړه پرېکړه کوو، د یوې ډلې د مخالفت لپاره د هغې ټولې تجربې رد کوو او د پرمختګ په نوم د خپلو تېروتنو د منلو له مسؤلیت څخه ځان خلاصوو.
حال دا چې تاریخ موږ ته د یقین تر څنګ د شک، د بریا تر څنګ د ناکامۍ، د نوښت تر څنګ د احتیاط او د اختلاف تر څنګ د زغم درس هم راکوي.
د ټولنې د پرمختګ لپاره یوازې نوي فکرونه بسنه نه کوي؛ د هغو د ارزونې وړتیا هم اړینه ده. یوازې د تېر وخت درناوی بسنه نه کوي؛ د تېروتنو د منلو جرئت هم غواړي. یوازې د ازادۍ شعار بسنه نه کوي؛ د نورو د حقونو درناوی هم غواړي. یوازې د علم پرمختګ بسنه نه کوي؛ د علم د مسؤلانه کارونې اړتیا هم ورسره تړلې ده.
ما له ځانه وپوښتل چې که زه خپل څلوېښت کلن ملګری یوازې د یوه اختلاف له امله له لاسه ورکړم، نو ایا دا به د فکري پرمختګ نښه وي؟ او که د ملګرتیا د ساتلو لپاره خپل ټول نظرونه بې له بحثه پرېږدم، نو ایا دا به د رښتینې ملګرتیا معنا وي؟
شاید د دواړو ترمنځ لاره دا وي چې د نظر اختلاف ومنو، د انسان درناوی وساتو او د حقیقت د موندلو لپاره د خبرو دروازه خلاصه پرېږدو.
د ملګرتیا دوام د دې غوښتنه نه کوي چې اختلافونه له منځه ولاړ شي؛ بلکې دا غواړي چې اختلافونه د سپکاوي، تورونو او د اړیکو د ماتولو وسیله نه شي.
وروستۍ خبره
ما د تورې کافي تشې پیالې ته وکتل او د خپل خوب وروستی پیغام مې په ذهن کې راونغاړه.
پرمختګ دا نه دی چې انسان خپل تېر هېر کړي، او ارتجاع دا نه ده چې انسان د خپل تېر په اړه پوښتنه وکړي. پرمختګ هغه وخت رښتینی ارزښت پیدا کوي چې له تاریخ څخه زده کړه وکړي، د حال اړتیاوې درک کړي او د راتلونکي لپاره د عقل، عدالت او انساني عزت پر بنسټ لاره جوړه کړي.
هغه ټولنه چې د خپل تاریخ هره پاڼه مقدسه او له پوښتنې پورته ګڼي، د اصلاح لارې تنګوي. او هغه ټولنه چې د پرمختګ په نوم خپل ټول تاریخي او کلتوري ارزښتونه بې له ارزونې ردوي، د خپل هویت او تجربې له یوې مهمې سرچینې څخه ځان محروموي.
د انسان د فکر ښکلا په دې کې ده چې د حقیقت په لټه کې وي، نه دا چې خپل نظر د حقیقت وروستۍ بڼه وګڼي. د انسان د ملګرتیا ښکلا په دې کې ده چې د اختلاف تر څنګ د درناوي ځای هم وساتي. او د ټولنې د پرمختګ ښکلا په دې کې ده چې نوې پوهه، تاریخي تجربه، انساني حقونه او ټولنیز مسؤلیتونه په یوه متوازنه لاره کې سره یوځای کړي.
ما د خپل ملګري په اړه فکر وکړ. څلوېښت کاله یوازې یوه شمېره نه وه؛ دا د یادونو، تجربو، اختلافونو، بښنې او ګډ ژوند اوږد سفر و. ما احساس کړه چې د یوه اختلاف په وړاندې تر ټولو اسانه کار د اړیکې پرې کول او د بل انسان لپاره د یوې منفي پېژندنې ټاکل دي، خو تر ټولو ستونزمن او ارزښتناک کار دا دی چې د اختلاف تر څنګ د خبرو، پوهاوي او اصلاح دروازه پرانیستې وساتل شي.
د تورې کافي پیاله تشه شوې وه، خو د هغې تر څنګ راپیدا شوې پوښتنې لا هم ژوندۍ وې.
شاید همدا د فکر د سفر اصل وي: انسان باید د هرې نوې نظریې په وړاندې د پوښتنې حق وساتي، د هرې پخوانۍ تجربې په وړاندې د ارزونې جرئت ولري او د هر اختلاف په وړاندې د انساني درناوي اصول هېر نه کړي.
ځکه چې د فکر رښتینی پرمختګ په دې کې نه دی چې انسان تل خپل نظر بدل کړي، بلکې په دې کې دی چې د دلیل په رڼا کې د خپل نظر د سمولو توان ولري.
او ښايي د ارتجاع او پرمختګ ترمنځ تر ټولو مهمه کرښه همدا وي: یو انسان چې د حقیقت له موندلو وروسته هم د خپل فکر د اصلاح دروازه پرانستې ساتي، د پوهې په لټه کې دی؛ خو هغه څوک چې خپل نظر د هر دلیل، هرې تجربې او هرې نوې پوهې په وړاندې تړلی ساتي، د فکر د ودې لاره پر ځان بندوي.
ما د مېز پر سر پرتې پاڼې سره راټولې کړې، څراغ مې مړ کړ او د شپې چوپتیا ته مې غوږ ونیو. زما په ذهن کې یوازې یوه خبره پاتې وه:
انسان باید د پرمختګ لپاره د خپل تېر له تجربو زده کړه وکړي، د خپل حال مسؤلیت ومني او د خپل راتلونکي په جوړولو کې د عقل، عدالت او زغم لار خپله کړي.
