افسانہ تحریر: سید انور شاہ
له کهکشانونو څخه ډېر لرې، پر یوه داسې مرموزې سیارې چې د وخت او زمان له پولو ازاده وه، د ناپېژاندو مخلوقاتو یوه ځانګړې غونډه جوړه شوې وه. د بېلابېلو سیارو او کهکشانونو مخلوقات په دې غونډه کې راټول شوي وو. دا ځل د خبرو موضوع د ځمکې د کرې مخلوق، یعنې انسان و. د غونډې تنظیموونکي وویل چې انسان په ساینس او ټکنالوژۍ کې بېسارې پرمختګ کړی دی. د سمندرونو له ژورو څخه نیولې د فضا تر پراخو لمنو پورې یې ځان رسولی، د ناروغیو درملنې یې موندلې او داسې ماشینونه یې جوړ کړي چې په څو شېبو کې زرګونه میله واټن وهلی شي؛ خو د هغه په ورځني ژوند کې داسې ځینې تضادونه هم شته چې زموږ له پوهې او درک څخه پورته دي.
یوې مشرې مخلوق د خبرو په پیل کې وویل:
«ما څه موده د انسانانو په نړۍ کې تېره کړې ده. هلته مې یو عجیب دود ولید. په کومه غونډه کې چې یو څوک خپله خبره پیل کړي، لا یې جمله بشپړه شوې نه وي چې بل کس یې خبره ورپرې کړي او په ډېر ډاډ ورته ووایي چې زه به ستا خبره نوره هم وغځوم. بیا خپلې څرګندونې، تعبیرونه او نظریات داسې بیانوي، لکه لومړي کس چې همدا خبره په ذهن کې لرله. حال دا چې اصلي ویناوال لا د خپلې مفکورې د بشپړولو او په الفاظو کې د بیانولو په پړاو کې وي.»
یوې ځوانې مخلوق په حیرانتیا وپوښتل:
«ایا د انسانانو په نړۍ کې داسې کوم اتومات سیستم شته چې د یوه ذهن خبره بل ذهن ته ولېږدوي؟»
مشرې مخلوق په موسکا ځواب ورکړ:
«نه، داسې هېڅ سیستم نشته. دا د دوی په مجلسونو کې یو عجیب انساني مهارت دی. هر څوک بیړه کوي چې د بل چا خبره بشپړه کړي او د هغه د فکر تشریح وکړي. دی دې ته هم پام نه کوي چې کومه مفکوره یې د غځولو ادعا کړې، ښايي له اصلي مفکورې سره هېڅ تړاو ونه لري. کله ناکله اصلي ویناوال خپله حیران پاتې شي چې د ده په ذهن کې یوه نوې راټوکېدلې خبره بل چا په څومره مهارت د خپلو الفاظو او تعبیرونو په چوکاټ کې بدله کړه.»
بلې مخلوق وپوښتل:
«ایا د انسانانو په نړۍ کې د اورېدو هنر له منځه تللی دی؟»
مشرې ځواب ورکړ:
«ښايي د اورېدو پر ځای د خبرو کولو غوښتنې ځای نیولی وي. هلته هر څوک دې ته اندېښمن وي چې په خبرو اترو کې یې ګډون څرګند او د پام وړ وي، که څه هم د دې لپاره د بل چا د خبرې مانا بدله کړي. ښايي ځینې خلک په دې نه پوهېږي چې په چوپتیا او حوصلې سره د بل چا د خبرې تر پایه اورېدل هم د علم، زغم او تمدن نښه ده.»
لا د دې خبرو پر مهال په غونډه کې یوه نرمه موسکا خپره شوې وه چې د فلسفي مزاج لرونکې یوې مخلوق بله حیرانوونکې مشاهده بیان کړه:
«ما د انسانانو په نړۍ کې داسې یوه وسیله هم ولیده چې که د یوه انسان لاس ته ورکړل شي، نو د بل انسان ژوند اخیستلای شي. هغه څوک چې په دې وسیله انسان وژني، د قانون له مخې مجرم ګڼل کېږي او سزا هم ورکول کېږي؛ خو خپله دا وسیله هېڅکله محکمې ته نه وړاندې کېږي، نه پرې دعوه کېږي او نه هم سزا ورکول کېږي. سره له دې، د دې وسیلې جوړول، پېر او پلور او په پراخه کچه تولید یې دوام لري.»
یوې ساینسپوهې مخلوق سمدستي وپوښتل:
«ایا د دې وسیلې جوړوونکي په دې نه پوهېږي چې په دې سره د انسان ژوند اخیستل کېدای شي؟»
ځواب ورکړل شو:
«پوهېږي خو انسانانو ورته بېلابېل نومونه، توجیهات او اړتیاوې جوړې کړې دي. کله یې دفاع بولي، کله ساتنه او کله د ځواک نښه. له یوې خوا د ژوند د حرمت اصول بیانوي او له بلې خوا د داسې وسایلو تولید په یوه منظم صنعت بدلوي. بیا چې کله یو انسان په همدې وسیله بل انسان ووژني، نو ټول ملامت یوازې پر کاروونکي اچول کېږي.»
په همدې وخت کې بله مخلوق له خپل ځایه پورته شوه او ویې ویل:
«ما د انسانانو د نړۍ په اړه یوه بله عجیبه خبره هم لیدلې ده. زموږ په نړۍ کې که څوک داسې وسیله جوړه کړي چې د بل انسان ژوند پرې اخیستل کېدای شي، نو قانون یوازې هغه کس مجرم نه ګڼي چې دا وسیله کاروي، بلکې جوړوونکی یې هم سخت ځواب ویونکی وي. په ځینو حالاتو کې خو د وسیلې جوړوونکی تر کاروونکي هم د ډېرې سزا مستحق ګڼل کېږي؛ ځکه زموږ په اند د تباهۍ د وسایلو جوړول، په پراخه کچه یې تولیدول او د سوداګرۍ له لارې ترې ګټه ترلاسه کول هم یوه ستره مسؤلیتپذیري ده. څوک چې د تباهۍ وسیله جوړوي، نه شي کولای ځان د هغې د پایلو له مسؤلیت څخه جلا وګڼي.»
یوې ځوانې مخلوق په حیرانتیا وپوښتل:
«نو ایا د انسانانو په نړۍ کې همدا اصل عملي کېږي؟»
هغې مخلوق ځواب ورکړ:
«نه، هلته خبره بیخي توپیر لري. ما ولیدل چې د هغو خلکو په کارخونو کې چې دا ډول وسایل جوړېږي، د نړۍ بېشمېره شتمني راټولېږي. دوی یوازې وسلې نه جوړوي او نه یې یوازې پلوري، بلکې کله ناکله د جګړې د حالاتو د رامنځته کولو، د کړکېچ د زیاتولو او د بېلابېلو ځواکونو د یو بل پر وړاندې درولو لپاره هم خپله شتمني بېدریغه لګوي. په دې توګه جګړه د دوی لپاره یوازې د تباهۍ نوم نه دی، بلکې یوه ګټوره سوداګري هم ګرځي.»
بلې فلسفي مزاج لرونکې مخلوق وپوښتل:
«ایا انسانان په دې نه پوهېږي چې په جګړو کې ډېری وخت هغه خلک وژل کېږي چې نه یې وسلې جوړې کړې وي، نه یې د جګړې پرېکړه کړې وي او نه یې له دې کاروباره کومه شتمني ترلاسه کړې وي؟»
ځواب ورکړل شو:
«پوهېږي، خو ښايي د دوی په نړۍ کې د شتمنۍ او ځواک پر وړاندې د انسان د ژوند ارزښت ډېر ځله راټیټېږي. د حیرانتیا خبره دا ده چې له جګړې وروسته د وژل شویو کسانو شمېرل کېږي، د وران شویو ښارونو حساب کېږي او د کارول شویو وسلو ریکارډ هم جوړېږي؛ خو ډېر لږ خلک دا پوښتنه کوي چې د دې تباهۍ له کاروباره چا شتمني ترلاسه کړه، د وسلو له سوداګرۍ چا ګټه پورته کړه او د جګړې د فضا په تودولو کې د چا ګټې نغښتې وې.»
د غونډې یوه غړي په حیرانتیا وویل:
«دا خو ډېره عجیبه منطق ده. انسان د خپلې اسانتیا او ځواک لپاره داسې شیان اختراع کړي چې خپله د ده د ژوند لپاره خطر دي؛ خو د دغو شیانو د تولید نظام بیا هم خوندي پاتې کېږي. تر دې هم د حیرانتیا خبره دا ده چې هغه خلک چې د جګړې له امله هر څه له لاسه ورکوي، هماغوی یې تر ټولو ستر قربانیان وي؛ خو هغه کسان چې د وسلو له سوداګرۍ شتمني ګټي، لا پسې شتمن کېږي.»
یو مشر فیلسوف د دواړو موضوعاتو په تړاو وویل:
«فکر وکړئ، د انسانانو په نړۍ کې یو کس د بل چا خبره په خپلو الفاظو بدلوي او بیا یې غځوي؛ خو دې ته پام نه کوي چې د بل چا له فکر سره یې څه وکړل. همدا راز یو بل کس داسې وسیله جوړوي چې د بل انسان ژوند اخیستلای شي، خو د هغې د تولید او سوداګرۍ نظام ځان له مسؤلیته جلا ساتي. په یوه ځای کې د فکر اصلي پېژندنه زیانمنېږي او په بل ځای کې د ژوند حرمت. په دواړو حالتونو کې انسان د خپل مسؤلیت په پرتله خپلې توجیه ته ډېر ارزښت ورکوي.»
د دې خبرې په اورېدو یوې ځوانې مخلوق په معصومانه ډول وپوښتل:
«ایا انسانانو کله فکر کړی چې د بل چا خبرې تر پایه اورېدل هم درناوی دی؟ او دا چې د ژوند اخیستونکو وسایلو د تولید له امله رامنځته کېدونکي مسؤلیت ته پام کول هم اړین دي؟ ایا دوی کله دا پوښتنه کړې چې که د یوې اختراع اساسي پایله د انسانانو د ژوند له لاسه ورکول وي، نو د هغې د جوړوونکو او ترې د ګټې اخیستونکو مسؤلیت تر کومه ځایه دی؟»
د دې پوښتنې په اورېدو د غونډې ټول غړي یو بل ته وکتل. هېچا سمدستي ځواب نه درلود.
څه شېبې وروسته بلې مخلوق په خبرو کې برخه واخیسته او ویې ویل:
«ما د انسانانو په نړۍ کې یوه بله په زړه پورې صحنه هم لیدلې ده. هلته د سولې په نوم کنفرانسونه جوړېږي، نړیوال بنسټونه رامنځته کېږي، د بشري حقونو منشورونه لیکل کېږي او د اوربند لپاره پرېکړهلیکونه تصویبېږي. خو په همدې ورځو کې د وسلو په کارخونو کې تولید هم روان وي. له یوې خوا د سولې سفیران ویناوې کوي او له بلې خوا د جګړهییزو وسایلو د پېرودونکو او پلورونکو ترمنځ تړونونه لاسلیک کېږي. زه نه پوهېږم چې که سوله د ټولو غوښتنه وي، نو بیا د جګړې کاروبار ته دومره اهمیت ولې ورکول کېږي؟»
یوه مشر ځواب ورکړ:
«ښايي انسان لا تر اوسه دا پرېکړه نه وي کړې چې په خپله نړۍ کې د سولې بنسټ کېږدي او که د ځواک د توازن په نوم د وېرې نظام وساتي. دوی د یو بل د تباه کولو وړتیا خپله امنیت بولي، حال دا چې کله ناکله همدا وړتیا د ټول بشریت لپاره خطر ګرځي.»
د غونډې مشر تر لږې چوپتیا وروسته خبرې راټولې کړې او ویې ویل:
«ښايي د انسانانو تر ټولو ستره ستونزه د دوی اختراعات یا ژبه نه وي، بلکې د خپل ځان په اړه د دوی تصور وي. دوی فکر کوي چې د هرې خبرې د غوره بیانولو حق یوازې دوی لري، د هر بل چا د فکر تشریح کولای شي او د هرې خطرناکې اختراع لپاره یوه نه یوه توجیه موندلای شي. دوی د خپلو الفاظو مسؤلیت منلو ته زړه نه ښه کوي او هڅه کوي چې د خپلو تخلیقاتو له ویجاړوونکو پایلو څخه هم ځانونه جلا وساتي. ښايي دوی په دې نه پوهېږي چې تمدن یوازې د ډېرو خبرو کولو، ډېرو شیانو جوړولو او د ډېر ځواک ترلاسه کولو نوم نه دی. تمدن د بل چا د خبرې په اورېدو، د هغه د فکر په درناوي او د خپلو تخلیقاتو د پایلو د مسؤلیت په منلو رامنځته کېږي.»
کله چې غونډه د پای ته رسېدو په حال کې وه، له یوه کونجه غږ پورته شو:
«که کله انسانان زموږ د دې خبرو په اړه خبر شي، ښايي دوی هم ووایي چې موږ د دوی خبره ناسمه درک کړې ده او په حقیقت کې د دوی فکرونه غځوو!»
د دې خبرې په اورېدو په ټوله غونډه کې د خندا غږونه پورته شول.
یوې ځوانې مخلوق په خندا وویل:
«او که دوی زموږ د دې غونډې په اړه خبر شي، ښايي زموږ پر ضد هم کوم پرېکړهلیک تصویب کړي، زموږ د خبرو تشریح په خپل انداز وکړي او بیا ادعا وکړي چې زموږ له خوا یې زموږ خبره نوره هم وغځوله!»
له دې خبرې سره یو ځل بیا د خندا غږونه پورته شول.
د غونډې ګډونوالو پرېکړه وکړه چې په راتلونکي کې به هم د انسانانو په اړه خبرې کوي، خو دا ځل به هڅه کوي چې هېڅوک د بل چا خبره په منځ کې پرې نه کړي او د هغې د غځولو ادعا ونه کړي. البته د وسلو جوړولو صنعت او د جګړې د کاروبار موضوع به په لا ډېر تفصیل وڅېړي؛ ځکه دوی لا هم په دې معما نه وو پوه شوي چې هغه مخلوق چې د ځان لپاره یې د سولې، مینې او بشري حقونو اصول وضع کړي دي، ولې هماغه مخلوق د تباهۍ د وسایلو جوړوونکو ته دومره شتمني او ځواک ورکوي.
ځکه دوی لږ تر لږه په دې پوه شوي وو چې د بل چا خبرې تر پایه اورېدل هم یو تمدن دی، د هغه د فکر د اصلي پېژندنې درناوی هم یو اخلاقي مسؤلیت دی، د انسان ژوند له ګټې او منافعو لوړ ګڼل هم اړین دي او د خپلو تخلیقاتو د پایلو مسؤلیت منل هم د انسانیت یو بنسټیز غوښتنه ده.
