په بلوچستان کې د چاپي رسنیو ورځ تر بلې زیاتېدونکی بحران؛ کور په لوګي کې ډوب دی، خو د کور اوسېدونکي ناخبره دي

په بلوچستان کې د چاپي رسنیو ورځ تر بلې زیاتېدونکی بحران نور یوازې د ورځپاڼو د مالي ستونزو، د دولتي اعلانونو د وېش یا د ځینو ژورنالیستیکو سازمانونو د خپلمنځي اختلافاتو مسئله نه ده پاتې شوې، بلکې دا د بیان د آزادۍ، د اداري خپلواکۍ او د ټولنې د یوه مهم ولسواک ستن د راتلونکي پوښتنه ګرځېدلې ده. اوسنی وضعیت داسې ښکاري لکه لوګي چې ټول کور په خپله غېږ کې نیولی وي، خو د کور اوسېدونکي نه د خطر له شدت څخه خبر وي او نه هم د لوګي د سرچینو د معلومولو لپاره جدي هڅه کوي. کله چې لوګی د کور چت، دروازو او کړکیو ته ورسېږي، نو دا نور د کوم لرې خطر نښه نه وي، بلکې دا څرګندوي چې اور په کوم ځای کې شته. په داسې حالت کې که د کور اوسېدونکي پر خپلو ځایونو ناست وي او یو بل ملامتوي، نو د کور د ژغورلو فرصت هم له لاسه وتلی شي. د بلوچستان چاپي رسنۍ هم نن له ورته وضعیت سره مخ دي، چېرې چې اقتصادي فشار، نامعلومې تګلارې، سازماني ګډوډۍ او د ګډې مبارزې کمزورتیا یو له بل سره تړلې ستونزې لا پېچلې کړې دي.د هر اجتماعي بحران د درک کولو لپاره یوازې ظاهري لاملونو ته کتل بسنه نه کوي؛ د هغه تر شا د روانو چلندونو، ګټو او د پرېکړو د کولو د طریقو ارزونه هم اړینه ده. په بلوچستان کې د چاپي رسنیو د ستونزو له ډلې د دولتي اعلانونو عادلانه وېش، د ورځپاڼو اقتصادي ثبات، د سیمه‌ییزو او مورنۍ ژبې د ورځپاڼو حقونه، د تګلارو په جوړولو کې مشوره او د وړتیاوو روښانه معیارونه بنسټیز اهمیت لري. خو د دغو ستونزو د حل پر وړاندې د رسنیزو کړیو خپلمنځي بې‌باوري، سازماني سیالۍ او د ګډ دریځ نشتوالی هم لوی خنډونه دي. کله چې د ګډو حقونو په مبارزه کې شخصي مقام، مالي ګټه یا د یوې ډلې برلاسي لومړیتوب ومومي، نو اصلي موخه شاته پاتې کېږي. په داسې چاپېریال کې فرصت‌طلب عناصر له اختلافاتو ګټه اخلي، او د ځانګړو ګټو خاوندانو لپاره له وېشل شوې او کمزورې رسنیزې ټولنې سره معامله کول اسانه کېږي. له همدې امله د بحران د لاملونو ارزونه باید یوازې پر احساساتي تورونو ولاړه نه وي، بلکې د پالیسیو، پرېکړو، چلندونو او د هغو د عملي پایلو پر بنسټ وشي، څو څرګنده شي چې کوم عوامل د ژورنالیزم ګډې ګټې پیاوړې کوي او کوم یې کمزوري کوي.د دې بحران یوه ډېره د اندېښنې وړ برخه دا ده چې کمزورې او وېشل شوې رسنیزې ټولنې لا له وړاندې داسې فرصتونه برابر کړي چې ځینې عناصر یې د شنو باغونو په ښودلو وغولوي او د هغې د ګډې مبارزې لوری بدل کړي. د ژورنالیستیکو سازمانونو خپلمنځي سیالیو، کمزورې تګلارې، د ګډ پلان نشتوالي او شخصي او ډله‌ییزو ګټو دغو عناصرو ته د فعالیت زمینه برابره کړې چې د ژورنالیزم د ګډو حقونو پر ځای خپلو ځانګړو موخو ته لومړیتوب ورکوي. کله چې له یوې خوا رسنیزې ادارې د اقتصادي بقا جګړه کوي او له بلې خوا د هغوی استازي سازمانونه پر ګډو غوښتنو سره یو موټی نه وي، نو د ډاډ ورکولو، امتیازاتو او لنډمهالو ژمنو له لارې هغوی له اصلي مسئلې څخه لرې کول اسانه کېږي. همدا هغه پړاو دی چې فرصت‌طلبي ګډه مبارزه کمزورې کوي. خو یوازې د اختلاف د نظر پر بنسټ یو شخص یا ډله ګټه‌پال بلل سم کار نه دی؛ اصلي معیار باید د هغوی عملي کردار، په پرېکړو کې روڼتیا، له ګډو حقونو سره ژمنتیا او د باور وړ شواهد وي. رسنیزه ټولنه باید درک کړي چې هره ښکلې ژمنه حل‌لاره نه ده او هره لیدنه بریا نه بلل کېږي. اصلي بریا هغه ده چې په پایله کې یې په تګلاره کې عادلانه بدلون راشي، حقونه خوندي شي او د رسنیزو ادارو اقتصادي او اداري خپلواکي پیاوړې شي.د دې بحران یو بنسټیز لامل دا هم دی چې د حقیقي مشرتابه پر ځای مصنوعي مشرتابه مخې ته راوړل کېږي او د ګډو چارو واګې داسې کسانو ته سپارل کېږي چې د ژورنالیزم د پراخو ګټو، تاریخي مسؤولیتونو او راتلونکو اړتیاوو ژور درک نه لري. کله چې تجربه، اصولي ژمنتیا، فکري پخوالی او ګډې ګټې د مشرتابه د معیار پر ځای د ظاهري شهرت، شخصي اړیکو او لنډمهالو ګټو ارزښت لوړ شي، نو سازمانونه خپل لوری له لاسه ورکوي. تر دې هم د اندېښنې وړ حالت هغه مهال رامنځته کېږي چې غړي او فعالان د مشرتابه د کردار، پرېکړو او کړنو له انتقادي ارزونې پرته د هغوی پیروي کوي. د یوه سازمان کمزوري یوازې د مصنوعي مشرتابه له راڅرګندېدو نه رامنځته کېږي، بلکې هغه وخت هم ژورېږي چې غړي یې پوښتنې کول، د حساب غوښتنه او د خپلو ګډو ګټو شعوري ساتنه پرېږدي. حقیقي مشرتابه په څوکیو، دعوو او نمایشي فعالیتونو نه پېژندل کېږي؛ بلکې د اصولي دریځ، په سختو حالاتو کې د ثابت قدمۍ، روڼ کردار، ګډ حساب ورکولو او د حقونو لپاره د عملي مبارزې له لارې پېژندل کېږي. د بلوچستان رسنیزه ټولنه باید دا توپیر درک کړي چې هر هغه څوک چې د مشرتابه دعوه کوي، لازماً د ګډو ګټو استازی نه وي. د چا د پیروۍ تر مخه د هغه موخه، کردار، پرېکړې او عملي مبارزه ارزول هم د فعالانو مسؤولیت دی. ړنده پیروي د هر سازمان د فکري زوال لاره هواروي، خو باخبره فعالان د حقیقي مشرتابه د پېژندلو او د مصنوعي مشرتابه د حساب غوښتنې بنسټ جوړوي.د بیان ازادي ځینې د ګټو خاوندې کړۍ د خپلو اداري، سیاسي یا اقتصادي موخو پر وړاندې خنډ ګڼلای شي. د آزاد ژورنالیزم اساسي دنده یوازې د خبرونو خپرول نه دي، بلکې له واکمنو پوښتنې کول، د خلکو ستونزې مخې ته راوړل، د پالیسیو ارزونه او ټولنې ته د کره معلوماتو رسول هم دي. که ژورنالیزم له پوښتنو کولو لاس واخلي، نو د واک او ولس ترمنځ د حساب ورکولو یوه مهمه لاره کمزورې کېږي. له همدې امله د هغو پالیسیو، اداري اقداماتو او مالي کړنلارو بې‌طرفه ارزونه اړینه ده چې د ورځپاڼو پر بقا، اداري خپلواکۍ یا خلکو ته د معلوماتو پر رسېدو اغېز کوي. د دولتي اعلانونو په وېش کې روڼتیا، د وړتیاوو څرګند معیارونه، د مورنۍ ژبې د ورځپاڼو سره عادلانه چلند، د ډیجیټلي رسنیو لپاره د پوهېدو وړ اصول او د تګلارو په جوړولو کې د اړوندو خواوو مشوره یوازې اداري موضوعات نه دي، بلکې د یوه پراخ ولسواک نظام بنسټیزې اړتیاوې دي. که کومه ځانګړې ډله یا د ګټو خاوندې کړۍ د آزاد ژورنالیزم د محدودولو هڅه کوي، نو مقابله یې باید د شواهدو، قانون، روڼتیا او ګډ غږ له لارې وشي، ځکه بې‌ثبوته تورونه هم د ژورنالیزم اصول زیانمنولای شي.په دې وضعیت کې د سیاسي ګوندونو مسؤولیت هم ځانګړی اهمیت لري. له رسنیزو پلاوو سره لیدنې، د خواخوږۍ څرګندول او د ملاتړ ډاډ ورکول په خپل ځای مهم دي، خو د بیان د آزادۍ اصلي ازموینه د لیدنو په انځورونو، اعلامیو او رسمي پرېکړه‌لیکونو کې نه، بلکې په عملي اقداماتو کې ده. سیاسي ګوندونه باید په خپلو منشورونو کې د بیان د آزادۍ، ولسواکو حقونو او اداري روڼتیا اصول یوازې د سیاسي اړتیا پر مهال یاد نه کړي، بلکې په دوامداره توګه یې عملي کړي. هغوی باید د هر هغه اقدام په اړه پوښتنې راپورته کړي چې د ژورنالیزم ازادي، د خلکو د معلوماتو د ترلاسه کولو حق یا د حکومت حساب ورکونه محدودوي، که هغه له هر حکومت یا سیاسي ځواک سره تړاو ولري. د ژورنالیزم ساتنه د کوم ګوند د سیاسي ګټې یا د بل ګوند د مخالفت موضوع نه ده، بلکې له ولسواکو اصولو سره د ژمنتیا غوښتنه ده. که سیاسي ځواکونه د خپلو منشورونو اصول په عمل کې د پلي کولو پر ځای یوازې تر لیدنو او ډاډ ورکولو محدود پاتې شي، نو د رسنیزې ټولنې ستونزې به پر خپل ځای پاتې شي او نورې ستونزې به هم ورزیاتې شي.په بلوچستان کې د چاپي رسنیو د بحران په تړاو د وکیلانو او روڼ‌اندو چوپتیا هم یوه ډېره مهمه او د اندېښنې وړ پوښتنه ده. وکیلان د اساسي قانون، قانوني حقونو، بنسټیزو آزادیو او د بیان د آزادۍ د ساتونکو په توګه پېژندل کېږي، په داسې حال کې چې روڼ‌اندی قشر د ټولنې د فکري لارښوونې، د ناسمو پالیسیو د څرګندولو او د ګډ شعور د راویښولو مهم مسؤولیت لري. کله چې د ژورنالیزم اقتصادي ثبات، د دولتي اعلانونو عادلانه تګلاره او د بیان د آزادۍ په څېر بنسټیز موضوعات مطرح وي، نو د دغو قشرونو بې‌پروايي او چوپتیا په ټولنه کې یو خطرناک تش ځای رامنځته کولای شي. د اختلاف د نظر او چوپ پاتې کېدو حق پر خپل ځای دی، خو کله چې د بنسټیزو حقونو او اداري خپلواکۍ مسئلې مخې ته راشي، د قانونپوهانو او روڼ‌اندو مسؤولیت یوازې ننداره کول نه دي؛ بلکې د دلیل، قانون، څېړنې او اصولي دریځ له لارې خپل رول ادا کول هم دي. په یوه ټولنه کې تر بې‌عدالتۍ او اداري کمزورۍ هم خطرناک حالت هغه مهال رامنځته کېدای شي چې د دغو ستونزو پر وړاندې د غږ پورته کولو فکري او قانوني وړتیا لرونکي قشرونه هم چوپ پاتې شي. بلوچستان نن داسې باخبره قانوني او فکري ملاتړ ته اړتیا لري چې د ژورنالیزم ستونزې د کوم شخص یا سازمان شخصي مسئله ونه ګڼي، بلکې د خلکو د معلوماتو د ترلاسه کولو حق، ولسواکې حساب‌ورکونې او اساسي قانوني آزادیو ګډه مسئله یې وبولي. وکیلان، استادان، څېړونکي او روڼ‌اندی قشر باید د پالیسیو قانوني او علمي ارزونه وکړي، عامه بحث ته وده ورکړي او د اړتیا پر مهال د اساسي قانون او قانوني لارو په اړه لارښوونه وکړي. که د دوی چوپتیا په ټولنیزه بې‌پروايۍ بدله شي، نو زیان به یوازې ژورنالیزم ته محدود نه وي، بلکې د ټولنې فکري او ولسواکه وړتیا به هم اغېزمنه شي.د بلوچستان د رسنیزې ټولنې پر وړاندې اوس تر ټولو مهمه پوښتنه د خپل ګډ ځواک بېرته پیاوړی کول دي. د چاپي رسنیو، برېښنايي رسنیو، ډیجیټلي ژورنالیزم، خبریالانو، اېډېټرانو، د ورځپاڼو د مالکانو او نورو اړوندو سازمانونو ته پکار ده چې د ګډو حقونو د ساتنې لپاره له انفرادي او سازماني برترۍ غوښتنې پورته شي. که هر سازمان له خپلو جلا غوښتنو، جلا تګلارې او جلا لومړیتوبونو سره میدان ته راووځي، نو ګډ غږ به کمزوری پاتې شي. دا په دې معنا نه ده چې ټول سازمانونه دې خپل هویت له منځه یوسي یا هر اختلاف دې پټ کړي، بلکې هغوی باید خپل انفرادي فعالیتونه د ژورنالیزم له ګډ هدف سره همغږي کړي. ګډه اجنډا، څرګندې غوښتنې، روڼ استازیتوب، حقوقي مرسته، د پالیسیو مستند ارزونه او منظم حساب ورکول کولای شي دا مبارزه اغېزمنه کړي. د سازماني فعالیتونو د بشپړ درولو پر ځای له ګډ هدف سره د هغو همغږي کول ډېرې ښې پایلې لرلای شي، څو له اختلافاتو سره سره عملي همکاري روانه وي او هېڅ شخص یا ډله ګډه مبارزه د خپلو شخصي موخو لپاره ونه کاروي. د ژورنالیزم له هرې برخې سره تړلي سازمانونه باید خپل عادي فعالیتونه وارزوي او د ګډو حقونو ساتنې ته لومړیتوب ورکړي، ځکه د وېشل شوي ځواک لپاره د لویو او پېچلو ستونزو مقابله ګرانه وي.د مالي ګټو موضوع هم له پامه نه شي غورځېدای. کله چې د یوه ژورنالیستیک سازمان پر پرېکړو شخصي ګټې، د څوکیو سیالي یا غیرشفاف مالي معاملات اغېزمن شي، نو د فعالانو او ادارو باور کمزوری کېږي. د دې ستونزې حل دا نه دی چې یو شخص یا ډله بې له شواهدو مجرمه وبلل شي، بلکې داسې اصول رامنځته شي چې پر هر شخص او هر سازمان یو شان تطبیق شي. د مالي حسابونو روڼتیا، د ګټو د ټکر څرګندول، په پرېکړو کې ګډ ګډون، د مشرتابه حساب ورکول او د اختلافاتو د عادلانه حل طریقه کولای شي رسنیز سازمانونه له داخلي کمزوریو وژغوري. د یوه غړي یوازې د اختلاف د نظر له امله ګټه‌پال بلل هم هغومره زیانمن دي لکه شخصي ګټو ته د ګډو حقونو پر وړاندې لومړیتوب ورکول. اصلي معیار باید دا وي چې د هر شخص کردار، پرېکړې او کړنې د ژورنالیزم د بنسټیزو اصولو، سازماني مقرراتو او ګډو ګټو په رڼا کې وارزول شي. کوم سازمانونه چې په خپلو لیکو کې حساب ورکونه او روڼتیا نه شي تضمینولای، هغوی ته به هم ستونزمنه وي چې له نورو څخه د حساب ورکولو غوښتنه وکړي.د دې مسئلې تر ټولو ژور اړخ دا دی چې د ژورنالیزم اقتصادي کمزوري په پای کې د هغه پر اداري خپلواکۍ هم اغېز کوي. کله چې ورځپاڼې د مالي فشار له امله د خپلو کارکوونکو په ساتلو، د خپرونو په دوام یا د مسلکي مسؤولیتونو په ترسره کولو کې له ستونزو سره مخ شي، نو اغېزې یې یوازې د ادارو تر مالکانو محدودې نه پاتې کېږي. د خبریالانو روزګار، د خبرونو کیفیت، د خلکو د ستونزو پوښښ او د حکومت د حساب غوښتنې وړتیا هم اغېزمنېږي. په بلوچستان کې، چې د بېلابېلو سیمو د ستونزو راپورول او د خلکو غږ اړوندو ادارو ته رسول ځانګړی اهمیت لري، د چاپي رسنیو کمزوري د ټولنیزو اړیکو او د خلکو د باور لپاره هم زیانمنه تمامېدای شي. آزاده او مسؤول ژورنالیزم د دولت مخالف نه دی؛ بلکې له خلکو سره د دولتي نظام په نښلولو، د تېروتنو په څرګندولو او د اصلاحاتو لپاره د لارو په پرانیستلو کې مرسته کوي. له همدې امله د ژورنالیزم اقتصادي ثبات او اداري خپلواکي له یو بل څخه جلا نه شي ګڼل کېدای. که د دولت یو مهم ستن د اقتصادي فشار، غیرشفافو پالیسیو او داخلي ګډوډۍ له امله کمزوری شي، نو اغېزې به یې په پای کې پر ټول ولسواک او ټولنیز نظام هم ولګېږي.اوس وخت رارسېدلی چې د بلوچستان رسنیزه ټولنه دا بحران د څو اعلانونو، د نرخونو د لوړولو یا د امتیازاتو د ترلاسه کولو د محدودې مبارزې پر ځای د بیان د آزادۍ، عادلانه تګلارو، اقتصادي بقا او ولسواک حساب ورکونې د پراخې مسئلې په توګه وګوري. د حکومت مسؤولیت دی چې د روڼو، د ارزونې وړ او عادلانه اصولو له مخې د رسنیو تګلاره عملي کړي؛ سیاسي ګوندونه باید د خپلو منشورونو له مخې د ژورنالیزم د آزادۍ په دفاع کې عملي رول ولوبوي؛ وکیلان او روڼ‌اندی قشر باید قانوني او فکري لارښوونه وکړي؛ او رسنیز سازمانونه باید په خپلو لیکو کې روڼتیا، حساب ورکونه او د ګډې مبارزې دود پیاوړی کړي. د اختلافاتو د شخصي دښمنۍ ګرځولو، پر لنډمهالو ژمنو د قناعت کولو او د ګډو غوښتنو د ډله‌ییزو ګټو تابع کولو پر ځای باید داسې ګډ پلان غوره شي چې پایلې یې د اندازه کولو وړ وي. د اعلانونو وېش، د وړتیاوو معیارونه، د مورنۍ ژبې د ورځپاڼو حقونه، د پیسو ورکړې او د تګلارو د بیاکتنې موضوعات باید د لیکلو غوښتنو او قانوني لارو له مخې مخته یووړل شي. همدا لاره کولای شي د رسنیزو حقونو ساتنه له شخصي او ډله‌ییزو شخړو څخه وباسي او په اصولي او دوامداره مبارزه یې بدله کړي.په پای کې پوښتنه بیا هماغه د کور ده چې لوګي په خپله غېږ کې نیولی دی. که د کور اوسېدونکي لا هم د خطر د اصلي ماهیت د درک کولو پر ځای په خپلمنځي تورونو، سازماني سیالیو او شخصي ګټو کې ښکېل پاتې شي، نو ښايي د اور د شدت احساس هغه مهال وکړي چې د ژغورلو لپاره ډېر لږ څه پاتې وي. اوسنی وضعیت باید د حتمي تباهۍ وړاندوینه ونه ګڼل شي، بلکې د پر وخت اصلاح لپاره یوه جدي خبرتیا وبلل شي. د بحران حل لا هم په ګډه تګلاره، اصولي دریځ او عملي همکارۍ کې موندل کېدای شي. د کور د ژغورلو لپاره لومړی باید ومنل شي چې خطر شته؛ وروسته یې لاملونه معلوم او د مقابلې لپاره ګډ اقدام وشي. د بلوچستان رسنیزو سازمانونو د خپلمنځي وېش، کمزورې تګلارې او د حقیقي مشرتابه د وړاندې کولو په برخه کې د ناکامۍ له امله لا له وړاندې داسې فرصتونه برابر کړي دي چې فرصت‌طلب عناصر کمزورې رسنیزه ټولنه د شنو باغونو په ښودلو وغولوي او د هغې د مبارزې لوری بدل کړي. نور د غفلت لپاره ځای نه دی پاتې. که رسنیزه ټولنه د شخصي ګټو، مصنوعي مشرتابه، سازماني سیالیو او ډله‌ییز وېش څخه پورته نه شي او د بیان د آزادۍ ساتنه خپل ګډ هدف ونه ګرځوي، نو زیان به یوازې ورځپاڼو او خبریالانو ته نه رسېږي؛ بلکې د دولت او ولس ترمنځ د باور، حساب ورکونې او معلوماتو د لېږد یو مهم ستن به هم کمزوری شي. او که په دې پړاو کې وکیلان او روڼ‌اندی قشر هم چوپ پاتې شي، نو دا چوپتیا به د بحران د لا ژورېدو او د ګډ شعور د کمزوري کېدو سبب وګرځي. لوګی د خطر نښه ده؛ د نن یووالی د سبا له پښېمانۍ څخه غوره دی.