کله چې سترګې پرانیستل شوې، قوم د تاریخ په محکمه کې ولاړ و۔

لیکنه: سید انور شاه
شپه ورو ورو د پای پر لور روانه وه. د ښار څراغونه ستړي شوي وو او هر لوري چوپتیا خپره وه، خو زما په خپل لاس جوړ کړي کتابتون کې لا هم څراغ بل و. شاوخوا هر لور ته کتابونه پراته وو؛ ځینې د تاریخ په دوړو کې پټ وو، ځینې د سیاست په وینو لړلي پاڼې لرلې، ځینې د شاعرۍ په خوشبویۍ معطر وو او ځینې داسې وو چې پر پاڼو یې د یوه قوم خوبونه لیکل شوي وو، خو د هغو خوبونو تعبیر له کومه ورک شوی و.
زه د شین چای پیاله په لاس کې ناست وم. د چای بخار ورو ورو په هوا کې ورکېده او زما نظر له کتابونو راوووت او د پاکستان پر سیاسي حالاتو ودرېد. په ذهن کې مې د مولانا فضل الرحمن، محمود خان اڅکزي، اسد قیصر، ایمل ولي خان او نورو سیاسي مشرانو څېرې راڅرګندېدې. بیا د هغوی تر شا د تاریخ یوه اوږده لړۍ روانه شوه؛ باچا خان، فقیر ایپي، خان شهید عبدالصمد خان اڅکزی، خان عبدالولي خان، عبدالرحیم خان مندوخېل، اجمل خټک او هغه بې‌شمېره کسان چې خپل ژوندونه یې د یوه قوم په نوم وقف کړي وو.
ما له ځانه سره سوچ وکړ چې هغه قوم چې دومره تحریکونه یې راپاڅولي، دومره سیاسي مشران، دومره ادبي شتمني، دومره تاریخي یادونه او د قربانیو دومره کیسې لري، ولې نن هم د خپلو بنسټیزو پوښتنو پر وړاندې بې‌وسه ښکاري؟ ولې سوله ورته لا هم یو خوب دی؟ ولې زده‌کړې، روزګار، د وګړو خوندیتوب او پر اقتصادي چارو واک لا هم د دوی په ګډو لومړیتوبونو کې تلپاتې ځای نه دی موندلی؟ او تر ټولو مهمه دا چې مشران یې ولې، سره له دې چې هر یو په خپل ځای شته، پر یوه ګډه ملي لاره نه شي تلای؟
ناڅاپه داسې راته ښکاره شوه لکه د کتابتون دېوالونه چې شاته ولاړ شي. د کتابونو په منځ کې یوه پراخه دښته راڅرګنده شوه. په دې ډګر کې د تېر وخت او اوسني عصر شخصیتونه یو د بل پر وړاندې ولاړ وو. چا د آزادۍ د مبارزې بیرغ په لاس کې نیولی و، چا د اساسي قانون کتاب خپلې سینې ته نیولی و، چا د پښتو شاعرۍ دیوان په لاس کې درلود او چا د هغو قبایلي سیمو خاوره په لاسونو کې نیولې وه چې نسلونو یې د جګړو، کډوالۍ او محرومیو درانه پېټي پر اوږو وړي وو.
تر ټولو مخکې باچا خان ولاړ و. پر څېره یې هماغه جديت ښکارېده چې هم پکې هوډ و او هم د اوږدې مبارزې ستړیا.
هغه راټول شوي خلک وکتل او ویې پوښتل:
«تاسو زما له تحریک څخه څه زده کړل؟ یوازې زما نوم مو په یاد وساته، که هغه نظم او ډسپلین مو هم خپل کړ چې بې له هغه هېڅ قوم خپل هدف ته نه شي رسېدای؟ عدم تشدد مو یوازې یوه تاریخي شعاري خبره وګرځوله، که مو دا هم زده کړل چې د اختلاف باوجود یو بل وزغمئ؟»
په ډګر کې چوپتیا خپره شوه.
وروسته فقیر ایپي وړاندې راغی. تر شا یې د وزیرستان د غرونو سیوري ښکارېدل. هغه د خپلې خاورې یوه موټۍ پرانیسته. په هغې کې دوړې، تیږې او د وینو په تاریخ د لړلې مبارزې نښې پرتې وې.
هغه وویل:
«ما د یوې زورورې امپراتورۍ پر وړاندې له سر ټیټولو انکار کړی و، خو تاسو راته ووایئ چې له مقاومت وروسته د قوم د جوړولو پلان چېرته دی؟ په غرونو کې جګړه کول د مبارزې یوه مرحله وه؛ ښوونځي، محکمې، روغتونونه، روزګار او بااختیاره سیمه‌ییز بنسټونه جوړول بله مرحله ده. ایا تاسو د دې دویمې مرحلې لپاره هم دومره چمتووالی نیولی و؟»
د هېچا ځواب نه درلود.
په همدې وخت کې خان شهید عبدالصمد خان اڅکزی راڅرګند شو. په لاس کې یې کاغذونه وو چې د سیاسي حقونو، ولسواک استازیتوب او د صوبې د واک غوښتنې پرې لیکل شوې وې. هغه کاغذونه د راټولو شویو خلکو مخې ته وغوړول.
هغه وویل:
«دا غوښتنې یوازې د ویناوو لپاره نه وې؛ باید په قانون، ادارو او د ولس په واک بدلې شوې وای. که هر نسل هماغه پوښتنې بیا راپورته کوي او د هر دور مشران هماغه ژمنې تکراروي، نو بیا باید د خپلې مبارزې د پایلو حساب هم ورکړئ.»
د هغه ترڅنګ خان عبدالولي خان ولاړ و. هغه د وفاق، صوبو او پارلمان خبرې وکړې. بیا یې پوښتنه راپورته کړه چې د اساسي قانون د حقونو مبارزه ولې په داسې پیاوړي ولسواک دود بدله نه شوه چې پر یوه حکومت یا یوه شخصیت پورې تړلې نه وي؟
عبدالرحیم خان مندوخېل، اجمل خټک او د فکر نور خاوندان هم راڅرګند شول. د چا په سترګو کې د ملي هویت پوښتنه وه، د چا په خبرو کې د طبقاتي بې‌انصافۍ درد و او د چا په لاس کې هغه قلم و چې ژبه یې یوازې د خبرو وسیله نه، بلکې د قوم د تاریخي حافظې په توګه ژوندۍ ساتلې وه.
زه لا هغوی ته کتل چې ناڅاپه یوه بله صحنه مخې ته راغله.
دا د کوټې سرینا هوټل و.
د یوه مېز شاوخوا څو سیاسي او ادبي شخصیتونه ناست وو. خبرې روانې وې او ما ورته ویل:
«تاسو کولای شول د خپل عصر رحمان بابا او خوشحال خان خټک شئ. تاسو شهرت لرئ، نفوذ لرئ او فرصتونه درسره شته. تاسو د خپلې ژبې لپاره داسې ادارې، داسې کتابونه، داسې علمي دود او داسې ادبي شتمني پرېښودلای شوه چې راتلونکي نسلونه یې خپل میراث وګڼي.»
وحید زهیر زما خبره پرې کړه او ویې ویل:
«دوی د ګورنر مېلمانه دي.»
ما ورته وویل:
«هو، بېشکه د ګورنر مېلمانه دي، خو زما په نظر د پښتو ژبې مجرمان هم دي.»
دا خبرې مې په ذهن کې انګازې پیل کړې. زه پوهېدم چې دا یوه سخته انتقادي استعاره وه، کومه قضایي پرېکړه نه وه. خو تر شا یې داسې پوښتنه پرته وه چې ترې تېښته ناشونې وه: کله چې یو انسان د خپلې ژبې د خدمت فرصتونه ولري، نو د هغه مسوولیت له کومه پیلېږي او چېرته پای ته رسېږي؟
رحمان بابا او خوشحال خان خټک یوازې د دې لپاره نه دي یاد چې شاعرۍ یې کړې ده. د هغوی کلام پښتو ژبې ته فکري ژورتیا، کلتوري پراخوالی او داسې ژوند ورکړی چې نسلونو ته رسېدلی دی. د هغوی له راتلونکو ادیبانو دا غوښتنه نه وه چې حتماً دې هماغسې شعرونه ووایي؛ اړتیا دا وه چې هر یو د خپلې وړتیا له مخې د خپلې ژبې لپاره تلپاتې شتمني پرېږدي.
ما احمد فراز هم راپه یاد کړ، محسن راهي هم، او ټول هغه اهلِ قلم مې ذهن ته راغلل چې د تخلیقي وړتیا، شهرت او علمي اغېز په اړه یې دا پوښتنه راپورته کېدای شي چې د پښتو ژبې لپاره یې څه خدمت کړی دی. زما موخه د چا له ادبي عظمت څخه انکار نه و، او نه مې دا غوښتل چې هر څوک دې یوازې په یوه ژبه لیکل وکړي. زما پوښتنه تر دې ډېره ژوره وه: ایا د یوه قوم بااستعداده خلک د خپلې مورنۍ ژبې د راتلونکي لپاره هم ګډ پلان جوړولای شي؟ ایا په نورو ژبو کې ترلاسه شوی شهرت د پښتو لپاره د ژباړې، څېړنې، خپرونو، ښوونیزو موادو او د ادارو د جوړولو په کار کې نه شي لګېدای؟
بیا مې نظر هغو لیکوالانو، شاعرانو، پوهانو او څېړونکو ته واوښت چې د پښتو ادب یې بې‌ساری خدمت کړی دی. د هغوی ډېرو خپل ژوند د کلمو او فکر په نوم وقف کړی و. زما له هغوی سره دا ګیله نه وه چې څه یې لیکلي یا څومره یې لیکلي دي. زما درد دا و چې د دومره ستر ادبي میراث باوجود ولې موږ داسې ګډ ملي مرکز جوړ نه کړ چې د ژبې، زده‌کړو، څېړنې، کلتور او ملي حقونو لپاره پرله‌پسې کار وکړي؟
ایا زموږ ادیبان یو ګډ اعلامیه نه شوای جوړولای؟ ایا له سیاسي اختلافونو پورته داسې علمي او کلتوري اداره نه شوای رامنځته کېدای چې مشري یې د یوې ځانګړې ډلې، کورنۍ یا حکومت په لاس کې نه وي؟ ایا موږ د پښتو ژبې د عصري ساینس، قانون، اقتصاد، فلسفې او ټکنالوژۍ د ژبې جوړولو لپاره ګډ پلان نه شوای جوړولای؟
زه په همدې پوښتنو کې ډوب وم چې د ډګر په منځ کې یو سپین‌ږیری راڅرګند شو. په لاس کې یې یوه لویه هنداره وه. هغه هنداره د خلکو مخې ته ونیوله، نو هر چا خپل مخ پکې ولید. سیاستوال خپل انتخاباتي ژمنې ولیدې، ادیب خپل کتابونه، پوه خپل لیکلي آثار، قومي مشر خپلې جرګې او عام وګړي خپل له محرومیو ډک ژوند ولید.
بیا سپین‌ږیري هنداره زما مخې ته ونیوله.
ما چې خپل مخ پکې ولید، نو هک پک پاتې شوم.
هغه وویل:
«ته له نورو پوښتنې کوې، خو ایا پخپله دې هغه کار کړی چې له نورو یې تمه لرې؟ ایا خپله برخه مسوولیت دې ادا کړی دی؟ ایا خپله نیوکه دې په کوم عملي پلان بدله کړې ده؟»
زه غلی شوم.
په دې شېبه کې راته څرګنده شوه چې د ملي حساب غوښتنه له نورو څخه پیلېدای شي، خو تر هغه بشپړېدای نه شي چې انسان خپل ځان هم د پوښتنو مخې ته ونه دروي. که د یوه قوم پوه یوازې شکایت کوي، سیاستوال یوازې واک غواړي، ادیب یوازې په خپله کړۍ کې ژوند کوي او عام وګړی خپل مسوولیت بل چا ته سپاري، نو د ټولنیز بدلون خوب به څوک پوره کوي؟
ناڅاپه د ډګر په وروستي سر کې یو ځوان راڅرګند شو. په لاس کې یې نقشه وه. نقشه یې پرانیسته، نو د پښتنو پراخې مېشتې سیمې، غرونه، دښتې، سیندونه، پولې، ښارونه، معدني زېرمې او کرنیزې ځمکې پکې ښکاره شوې.
هغه وویل:
«دا زموږ خاوره ده. د دې خاورې شتمني زموږ د ګډې هوساینې سرچینه کېدای شي. خو که د دغو سرچینو د کارولو، د عوایدو د وېش، زده‌کړو، روغتیا، روزګار او پرمختیايي پروژو په چارو کې ولس اغېزمن واک ونه لري، نو شتمني که د ځمکې په تل کې پرته هم وي، د خلکو ژوند نه شي بدلولای. د سرچینو د موجودیت او د ولس د هوساینې ترمنځ د ادارو، قانون، روڼتیا او سیاسي پرېکړو یوه اوږده لاره پرته ده.»
ما نقشې ته وکتل. داسې راته ښکاره شوه لکه د هغې د هرې کرښې تر شا چې یوه پوښتنه لیکل شوې وي. که زموږ سیمې معدني سرچینې لري، نو د هغو له عوایدو څخه د خلکو په ژوند کې څه بدلون ښکاري؟ که زموږ ځوانان ډېر دي، نو د زده‌کړو، مهارتونو او روزګار فرصتونه یې چېرته دي؟ که سیاسي مشران لرو، نو پر ملي ګټو ګډ دریځ ولې کمزوری دی؟ که ادیبان او پوهان لرو، نو د هغوی علمي وړتیاوې په ګډ پلان جوړونه کې ولې لږې کارول کېږي؟
دا پوښتنې د کوم یوه ګوند پر ضد تورپاڼه نه وه؛ دا د ټول سیاسي او ټولنیز مشرتابه مخې ته نیول شوې هنداره وه.
په همدې وخت کې د مولانا فضل الرحمن، محمود خان اڅکزي، اسد قیصر او ایمل ولي خان څېرې راڅرګندې شوې. د هغوی تر شا د بېلابېلو ګوندونو بیرغونه، جلا جلا منشورونه، سیاسي تجربې او فکري اختلافونه وو.
یو غږ پورته شو:
«ایا تاسو خپل اختلافات ختمولای شئ؟»
بل غږ ځواب ورکړ:
«د اختلافاتو ختمول اړین نه دي؛ اړینه دا ده چې پر ملي ګټو ګډ توافق رامنځته شي.»
د دې ځواب له اورېدو سره په ډګر کې د لومړي ځل لپاره خوځښت پیدا شو.
چا وویل چې د سولې لپاره باید ګډ دریځ جوړ شي. چا د زده‌کړو او مورنۍ ژبې لپاره د اندازه کېدونکو موخو د ټاکلو خبره وکړه. چا د روزګار، معدني سرچینو او د سیمه‌ییزو حکومتونو د واکونو پوښتنه راپورته کړه. چا وړاندیز وکړ چې د وګړو خوندیتوب، جبري ورکېدنې، د قانون واکمني او بشري حقونه دې هم په ګډه اجنډا کې د اساسي قانون په چوکاټ کې د مبارزې له لارې شامل شي.
بیا یوه بل وویل چې د دې اجنډا د څارنې لپاره دې له سیاستوالو سره ادیبان، ښوونیز متخصصان، اقتصادي پوهان، وکیلان، ځوانان او د مدني ټولنې استازي هم شامل شي. هر کال دې وکتل شي چې کوم هدف ترلاسه شوی، کوم نیمګړی پاتې دی او مسوولیت یې د چا پر غاړه دی.
ما احساس کړه چې ښايي همدا هغه ټکی و چې ملي روایت پکې له تش شعار څخه په عملي پروګرام بدلېدای شو.
ملي روایت د یوه کس د وینا، د یوه ګوند د منشور یا د یوه ادیب د مقالې نوم نه دی. دا هغه ګډ فکري تړون دی چې قوم پکې خپلې بنسټیزې ستونزې پېژني، د حل لپاره یې اصول ټاکي او د همدغو اصولو له مخې د خپلو ادارو، مشرانو او ګډو هڅو ارزونه کوي.
خو د دې لپاره یو شرط و: هېڅوک باید خپل ګوند، منصب، شهرت یا کورنی مقام تر ملي ګټو لوړ ونه ګڼي. ملي یووالی دا معنا نه لري چې ټول خلک دې په یوه ګوند کې شامل شي یا دې د هغوی فکري اختلافات ختم شي. معنا یې دا ده چې د بنسټیزو بشري، اساسي قانوني، اقتصادي او کلتوري حقونو لپاره یوه ګډه لاره غوره کړای شي.
ما ولیدل چې د ډګر په یوه ګوښه کې یو کوچنی څراغ بل و. د هغه چاپېره څو ځوانان ناست وو. هغوی په پښتو کتابونه لوستل، د ساینس پر پوښتنو یې بحث کاوه، د تاریخ د بېلابېلو او متضادو روایتونو پرتله یې کوله او د خپلو سیمو د ستونزو شمېرې او معلومات یې راټولول.
له هغوی څخه یوه ځوان سر راپورته کړ او ویې ویل:
«موږ له خپلو مشرانو سره مینه لرو، خو یوازې د هغوی پر نومونو راتلونکی نه شو جوړولای. د هغوی له تجربو باید زده‌کړه وکړو، بریاوې یې پر مخ یوسو او چېرته چې یې تګلاره ناکامه شوې وي، هلته نوې لارې ولټوو.»
د هغه خبرې زما په زړه کې نوې تودوخه پیدا کړه.
ښايي همدا هغه نسل و چې په اړه یې باید پرېکړه وکړو: ایا یوازې د تېر وخت د اتلانو کیسې به ورته وایو، که د راتلونکي د جوړولو لپاره به علم، مهارت، ادارې او ګډ هدف هم ورکوو؟
ناڅاپه یو کتاب پر ځمکه ولوېد. د هغه د لوېدو په غږ مې سترګې پرانیستې.
زه لا هم په خپل کتابتون کې ناست وم. د شین چای پیاله تشه شوې وه. څراغ بل و، کتابونه پر خپلو ځایونو پراته وو او بهر د شپې چوپتیا خپره وه. ډګر، سپین‌ږیری، هنداره او ځوان ټول د خوب په څېر ورک شوي وو.
خو زما پر مېز یوه پاڼه پرته وه. قلم مې راواخیست او پر هغې مې ولیکل:
پښتون مشرتابه شته، نو قوم ولې له بحرانونو سره مخ دی؟
زه ډېر وخت دې جملې ته ځیر وم. بیا مې تر هغې لاندې په پښتو کې ولیکل:
«ښايي ستونزه د مشرتابه له نشتوالي څخه زیاته، د ګډو ملي لومړیتوبونو په ټاکلو، د ادارو په همکارۍ او د عملي حساب ورکونې په کمزورۍ کې وي.»
زما مخې ته یو ځل بیا د هغو ټولو شخصیتونو څېرې راڅرګندې شوې چې په خپل ژوند کې یې د قوم لپاره یو څه کړي وو. چا د آزادۍ لپاره مبارزه کړې وه، چا د اساسي قانوني حقونو لپاره، چا ژبه ژوندۍ ساتلې وه، چا د شعر له لارې زړونه سره نښلولي وو او چا په سیاسي ډګر کې د قوم غږ پورته کړی و. د ټولو خدمتونه پر خپل ځای مهم وو، خو د تاریخ یوه پوښتنه لا هم پاتې وه: د فردي خدمتونو د ګډ ځواک جوړولو لپاره څه شوي وو؟
ما احساس کړه چې قومونه یوازې په قربانیو نه ژوندي پاتې کېږي؛ هغوی داسې ادارې هم غواړي چې د دغو قربانیو پایلې خوندي کړي. ژبه یوازې په شاعرۍ نه ژوندۍ پاتې کېږي؛ د زده‌کړو، څېړنې او د ورځني ژوند په چارو کې کارول هم غواړي. یوازې سیاسي مشرتابه خلک هوسا کولای نه شي؛ شفاف نظام، پیاوړی اقتصاد، د سرچینو عادلانه وېش او حساب ورکوونکې واکمني هم اړینه ده. همدارنګه، یوازې ملي شعار یووالی نه شي رامنځته کولای؛ یووالی ګډ اصول، متقابل باور او عملي همکاري غواړي.
کله چې د زرګونو میلیاردو ډالرو د سرچینو خبره کوو، باید دا هم هېره نه کړو چې د یوې سیمې اصلي شتمني یوازې د هغې په ځمکه کې پرتې معدني زېرمې نه دي. اصلي شتمني یې لوستي ماشومان، ماهر ځوانان، خوندي وګړي، پیاوړې ادارې، ژوندۍ ژبه او باعزته انسانان دي. معدني زېرمې هغه وخت د ملي هوساینې سرچینه ګرځي چې عواید یې په شفاف ډول د ولس د خیر ښېګڼې، د انسانانو د پرمختګ او د راتلونکو نسلونو د اړتیاوو لپاره ولګول شي.
که داسې ونه شي، شتمني به د ځمکې په تل کې پرته وي، د ځمکې پر مخ به محرومۍ زیاتېږي او د پرمختګ په نوم د پروژو له جوړېدو سره سره به عام وګړی د خپل راتلونکي په اړه له ناڅرګندتیا سره مخ وي.
د سهار لومړنۍ رڼا له کړکۍ څخه دننه راتله. ما کتاب وتاړه او پر پاڼه مې وروستۍ جمله ولیکله:
«تاریخ به راتلونکو نسلونو ته یوازې دا نه وایي چې زموږ څو مشران، څو شاعران، څو پوهان او څومره سرچینې وې؛ بلکې دا پوښتنه به هم کوي چې د دې ټولو باوجود مو د خپلو ګډو ستونزو د حل لپاره څه وکړل؟»
ما قلم کېښود.
زما په کتابتون کې چوپتیا وه، خو زما په دننه کې یو غږ پرله‌پسې انګازې کولې:
قوم یوازې پر خپلو سترو تاریخي شخصیتونو په ویاړ کولو نه شي بسیا کېدای؛ د خپل اوسني وخت مسوولیت هم باید پر غاړه واخلي. سیاستوال دې له خپلو منشورونو سره پاتې شي، ادیبان دې خپله تخلیقي آزادي وساتي، پوهان دې خپله فکري خپلواکي ولري او عام وګړي دې له خپلو بنسټیزو حقونو برخمن وي؛ خو د دوی ترمنځ باید یو ګډ ملي تړون هم موجود وي.
داسې تړون چې سوله پکې لومړیتوب، زده‌کړې بنسټ، پښتو او نورې سیمه‌ییزې ژبې کلتوري شتمني، اساسي قانون ګډه لاره، ولسي سرچینې امانت او واکمني د حساب ورکونې تابع وګڼل شي.
ځکه په کومه ورځ چې یو قوم د خپلو اختلافاتو باوجود پر خپلو بنسټیزو ګټو د توافق کولو زده‌کړه وکړي، په هماغه ورځ یې د تاریخ د مسیر د بدلولو امکان پیدا کېږي.
او په کومه ورځ چې قوم خپلې محرومۍ یوازې د نورو په حساب کې اچولو پر ځای، د خپل مشرتابه، خپلو ادارو او خپلو ګډو پرېکړو حساب هم پیل کړي، په هماغه ورځ یې بیداري له شعار څخه په عمل بدلېدل پیلوي.
د شین چای پیاله تشه وه، خو یوه پوښتنه لا هم پاتې وه:
ایا موږ به یوازې د خپلو مشرانو د تاریخ وارثان پاتې شو، که د هغوی د نیمګړو خوبونو مسوولیت به هم پر غاړه واخلو؟
د دې پوښتنې ځواب له یوه مشر، یوه ګوند یا یوه ادیب سره نه و. ځواب یې د ټول قوم په ګډ کردار کې پټ و.
او ښايي تاریخ هم د همدې ځواب په تمه و.