لیکنه: سید انور شاه
د عطاالله بلوچ «الوداع زما وطنه» لیکنه مې ولوستله، نو د زړه په تل کې مې ډېرې پوښتنې راویښې شوې. انسان ولې له خپل وطنه د وتلو پرېکړه کوي؟ ولې هغه خاوره چې د انسان د هویت، ژبې، کلتور او خاطرو زانګو وي، د ژوند د دوام لپاره ورته تنګه شي؟ ولې خلک د خپلو پلرونو او نیکونو له کورونو، کلیو او ښارونو څخه د وتلو په لټه کې شي؟ دا یوازې د یوه انسان کیسه نه ده، بلکې د هغو ټولو خلکو د درد انځور دی چې د ناچارۍ، بېروزګارۍ، ناامنۍ او بېعدالتۍ له امله د خپل وطن پرېښودو ته اړ کېږي.
د برزخ په عالم کې یوه لیدنه
همدغو فکرونو زه داسې نړۍ ته بوتلم چېرته چې د ژوند شور نه و، خو د فکرونو غږونه پکې لا هم ژوندي وو. هلته مې له یوه بلوچ پوهاند سره ولیدل. د هغه په سترګو کې د خپل وطن مینه او د خلکو د کړاوونو درد له ورایه ښکارېده. هغه راته وویل: «وطن یوازې د خاورې نوم نه دی؛ وطن د انسان د هویت، عزت، ژبې، کلتور او راتلونکي نوم دی. کله چې انسان په خپل وطن کې د ژوند لومړني حقونه ونه لري، نو د پردیسۍ لاره ورته د مجبوریو یوازینۍ دروازه ښکاري.»
ما ترې وپوښتل: «که وطن د انسان د هویت او مینې سرچینه وي، نو بیا ولې همدا وطن د خپلو بچیانو لپاره د ژوند کولو مناسب ځای نه شي پاتې کېدای؟»
هغه لږه شېبه چوپ پاتې شو، بیا یې وویل: «ستونزه په وطن کې نه ده، ستونزه په هغو نظامونو، پرېکړو او تګلارو کې ده چې د خلکو اړتیاوې، حقونه او د ژوند واقعي شرایط له پامه غورځوي. کله چې د یوه انسان د ژوند امکانات محدود شي، د هغه د پاتې کېدو هیله هم کمزورې کېږي.»
د پوهانو دودیزه غونډه
زموږ خبرې لا روانې وې چې د بېلابېلو قومونو، ژبو او سیمو د پوهانو یوه غونډه جوړه شوه. په دې ناسته کې پښتانه، بلوچان، پنجابيان، سندیان، سرایکیان، کشمیریان، ګلګتیان، بلتیان او اردو ویونکي ګډونوال وو. د هر یوه له خبرو څخه د خپلې خاورې، خپلې ژبې او خپلو خلکو د ژوند انځور څرګندېده. له اختلافونو سره سره، ټولو یوه ګډه پوښتنه لرله: ولې د دومره شتمنو سرچینو او بااستعداده خلکو خاوره لا هم د خپلو اوسېدونکو د هیلو ځواب نه شي ورکولای؟
یوه ګډونوال وویل: «موږ د وطن له مینې انکار نه کوو، خو مینه باید د انسان د حقونو، عزت او هوساینې بدیل ونه ګرځي.» بل وویل: «د وطن د پرمختګ لپاره یوازې شعارونه بسنه نه کوي؛ عدالت، ښوونه او روزنه، روغتیا، روزګار او د سرچینو عادلانه وېش اړین دي.» یوه بل ګډونوال زیاته کړه: «که د خلکو ژبې، کلتور او هویت ته درناوی ونه شي، نو د یووالي خبرې به یوازې د ویناوو تر کچې محدودې پاتې شي.»
د یوه ستر نظامپوه ستاینه او د عیني شرایطو بحث
په غونډه کې د یوه ستر نظامپوه د فکرونو او نظریاتو یادونه هم وشوه. ځینو ګډونوالو د هغه د علمي لیدلوري او د نظامونو د پېژندنې ستاینه وکړه، خو نورو وویل چې د هر فکر د ارزونې پر مهال باید د هغه د عملي کېدو شرایط هم په پام کې ونیول شي. د یوه هېواد، ټولنې یا سیمې لپاره جوړ شوی ماډل ښايي په بل ځای کې هم ګټور وي، خو د هرې ټولنې تاریخ، اقتصاد، کلتور، ژبنی جوړښت او ټولنیز واقعیتونه له بلې ټولنې سره توپیر لري.
یو پوهاند وویل: «فکر هغه وخت ارزښت پیدا کوي چې د خلکو د ژوند ستونزې درک کړي او د هغو د حل لپاره عملي لاره وړاندې کړي. د نورو تجربې باید زده کړو، خو خپلې پرېکړې باید د خپلو خلکو د اړتیاوو او شرایطو له مخې وکړو.»
بل ګډونوال وویل: «د یوه نظریې ستاینه یا مخالفت باید د شخصي مینې او دښمنۍ پر بنسټ نه وي. معیار باید دا وي چې دغه فکر د خلکو ستونزې څومره درک کوي، عدالت څومره پیاوړی کوي او د ژوند په ښه کولو کې څومره مرسته کوي.»
له اختلاف څخه تر هوکړې پورې
د بحث په ترڅ کې د قوم، ژبې، سیمې، واک او سرچینو په اړه بېلابېل نظرونه وړاندې شول. ځینو د خپلې ژبې او کلتور د ساتنې خبره وکړه، ځینو د اقتصادي محرومیت او بېروزګارۍ یادونه وکړه، او نورو د تعلیم، روغتیا، عدالت او سیاسي ګډون پر اړتیا ټینګار وکړ. خو ورو ورو ټولو دې پایلې ته ورسېدل چې د ستونزو د حل لپاره نه د یوه قوم حقونه باید د بل قوم په زیان خوندي شي او نه د یوه فرد یا ډلې ګټې د ټولنې پر ګډو ګټو غوره وګڼل شي.
ګډونوالو وویل چې د هرې سیمې د خلکو د حقونو، اړتیاوو او ظرفیتونو په پام کې نیول د یووالي د پیاوړتیا بنسټ دی. د ژبې او کلتور درناوی د بېلتون لامل نه دی؛ بلکې که په عادلانه ډول ورسره چلند وشي، د متقابل باور او همکارۍ زمینه برابروي. همدارنګه، د کار، تعلیم، روغتیا او نورو اسانتیاوو برابرول باید د روښانه معیارونو، وړتیا او انصاف له مخې ترسره شي.
په غونډه کې د هغو کسانو یادونه هم وشوه چې د روزګار، زدهکړو، سوداګرۍ یا نورو اړتیاوو له امله له یوې سیمې بلې ته ځي او هلته د لنډمهاله اوسېدو اړتیا پیدا کوي. پرېکړه وشوه چې د دایمي اوسېدونکو حقونه، د ځایي خلکو ګټې او د لنډمهاله اوسېدونکو مشروع اړتیاوې باید د عادلانه قوانینو له لارې تنظیم شي، څو نه د چا حق تر پښو لاندې شي او نه د خلکو ترمنځ بېباوري رامنځته شي.
ګډه اعلامیه
له اوږدو بحثونو وروسته غونډېوالو یوه ګډه اعلامیه تصویب کړه:
۱. د ټولو قومونو، ژبو، کلتورونو او سیمهییزو هویتونو درناوی به د ګډ ژوند بنسټ وي.
۲. د طبیعي او اقتصادي سرچینو په اړه پرېکړې باید د عدالت، شفافیت او د خلکو د حقونو پر بنسټ وشي.
۳. تعلیم، روغتیا، روزګار، امنیت او عدالت د هر انسان اساسي اړتیاوې دي او د برابر لاسرسي لپاره باید عملي ګامونه واخیستل شي.
۴. د هرې سیمې تاریخي، اقتصادي، جغرافیایي او ټولنیز شرایط باید د پرمختیايي تګلارو په جوړولو کې په پام کې ونیول شي.
۵. د ځایي خلکو حقونه او د سوداګرۍ، کار او لنډمهاله اوسېدو مشروع اړتیاوې باید د عادلانه او روښانه قوانینو له مخې تنظیم شي.
۶. د قوم، ژبې، سیمې او ټولنیز هویت پر بنسټ تبعیض باید رد شي او د متقابل درناوي فضا پیاوړې شي.
۷. د هغو ټولنو او خلکو غږ ته باید ځای ورکړل شي چې د پرېکړو په بهیر کې تر اوسه کم استازیتوب لري.
۸. د وطن د پرمختګ معیار باید یوازې لویې ودانۍ او شمېرې نه وي، بلکې د خلکو د ژوند کیفیت، د هغوی عزت، د حقونو خوندیتوب او د راتلونکي په اړه هیله هم وي.
د وطن نوی سهار
کله چې غونډه پای ته ورسېده، داسې احساس مې وکړ چې د وطن د روښانه راتلونکي لپاره تر ټولو مهمه اړتیا د فکر، خبرو اترو او عدالت هغه لاره ده چې خلک له یو بل سره نږدې کوي. وطن هغه وخت د خپلو بچیانو لپاره د ژوند مناسب ځای ګرځي چې هر انسان پکې د خپل هویت د ساتلو، د خپلو وړتیاوو د څرګندولو او د خپل راتلونکي د جوړولو فرصت ولري.
د وطن مینه یوازې په شعارونو، احساساتي ویناوو او د خاورې په ستایلو کې نه ده؛ د وطن مینه هغه وخت په عمل بدلېږي چې د انسان د ژوند ستونزې حل شي، د هغه حقونه خوندي وي او هېڅوک د ناچارۍ له امله د خپل کور، کلي او خاورې پرېښودو ته اړ نه شي.
د خوب پیغام
ناڅاپه مې سترګې پرانیستې. د شپې چوپتیا لا هم پر کوټه خپره وه او د مېز پر سر پراته کاغذونه مې د هماغو فکرونو شاهدان وو. پوه شوم چې دا یوازې یو خوب نه و، بلکې د هغو پوښتنو انعکاس و چې زموږ د ټولنې په ذهنونو کې له ډېرې مودې راهیسې ژوندۍ دي.
ما له ځان سره وویل: «د ستونزو حل په ټوپک کې نه، بلکې په خبرو اترو، عدالت او د حقونو په درناوي کې دی.»
د وطن د مینې وروستی هدف یوازې بېرته ستنېدل نه دي؛ اصلي موخه دا ده چې داسې وطن جوړ شي چې هېڅوک پکې د خپل کور، کلي او خاورې پرېښودو ته اړ نه شي. وطن هغه وخت رښتیا زموږ خپل کېږي چې د هغه هر اوسېدونکی پکې د عزت، عدالت، سولې او روښانه راتلونکي احساس وکړي.
