لیکنه: سید انور شاه
شپه ډېره ناوخته شوې وه. د ټولې ورځې له ستړیا وروسته، چې زما د خوښې خواړه هم نه وو برابر شوي، وږی پر خپل کټ وغځېدم. ذهن مې له بېلابېلو پوښتنو ډک وو. بهر چوپتیا وه، خو زما دننه د فکرونو یو لوی شور روان وو. سوچ مې کاوه چې انسان د پېړیو په اوږده سفر کې څه ترلاسه کړل، کومې لوړې څوکې یې فتح کړې او له دې ټولو پرمختګونو سره سره لا هم له کومو ستونزو سره مخامخ دی.
ورو ورو مې سترګې درنې شوې. نه پوهېږم خوب په غېږ کې واخیستم، که فکرونو مې شعور یوې بلې نړۍ ته بوتلم. ناڅاپه مې احساس وکړ چې بدن مې پر کټ پروت دی، خو روح مې د زمان او مکان له بندیزونو ازاد شوی او د تاریخ په بېلابېلو پړاوونو کې سفر کوي.
ما یوه پراخه نړۍ ولیده؛ داسې نړۍ چې زمانې بدلېدې، تمدنونه د عروج او زوال پړاوونه تېرول او انسان په هره زمانه کې د خپل وجود، کایناتو، واکمنۍ، عدالت او حقیقت په اړه پوښتنې کولې.
تر ټولو لومړی لرغوني یونان ته ورسېدم. هلته د سقراط، افلاطون او ارسطو افکار راته ژوندي ښکاره شول. سقراط پوښتنې کولې، افلاطون د عدالت او مثالي ریاست په اړه فکر کاوه او ارسطو د مشاهدې، منطق او علم بېلابېلې څانګې څېړلې.
له دوی سره د نننۍ زمانې پرمختللي وسایل، انټرنېټ او مصنوعي ځیرکتیا نه وه، خو د دوی په ذهنونو کې د پوښتنو پراخوالی او د فکر ژورتیا حیرانوونکې وه.
ما له ځانه وپوښتل: دوی په دومره محدودو امکاناتو کې دومره ستر فکري سوالونه څنګه راپورته کولای شول؟ ایا د علم لپاره له وسایلو څخه زیات تجسس، مشاهده، مکالمه او د پوښتنې کولو ازادي مهمه ده؟
داسې راته ښکاره شوه لکه د سقراط غږ چې غوږونو ته مې راورسېد:
«د انسان د فکري پرمختګ پیل هغه وخت کېږي چې د خپل علم حدود وپېژني او پر خپلو نظریاتو پوښتنې راپورته کړي.»
له یونان څخه وړاندې لاړم، د روم تمدن ته ورسېدم. د رومي شاعر اووید ادبي افکارو او د هغه وخت تمدني ژوند راته وښودله چې انسان یوازې د فلسفې له لارې نه، بلکې د شاعرۍ، هنر او تخیل په وسیله هم هڅه کړې چې خپل ځان او ټولنه وپېژني.
تمدنونه بدلېدل، خو د انسان مینه، غوښتنې، وېرې، واکمني او ازادي له بېلابېلو بڼو سره لا هم ژوندۍ پاتې وې.
له هغه ځایه مې سفر د اسلامي علمي روایت پر لور روان شو. په بېلابېلو علمي مرکزونو کې د فلسفې، طب، ریاضیاتو، فلکیاتو او تاریخ په اړه څېړنې روانې وې. پوهانو هڅه کوله چې پخوانی علم وپېژني، پرې نیوکې وکړي او نوې پایلې ترې ترلاسه کړي.
ما احساس کړه چې علم د کوم یوه قوم یا یوې زمانې شخصي شتمني نه ده؛ بلکې د انسانانو هغه ګډ میراث دی چې له یوه نسل څخه بل نسل ته لېږدېږي او هر تمدن پکې خپله ونډه زیاتوي.
د همدې سفر په ترڅ کې مې له عبدالرحمن ابن خلدون سره لیدنه وشوه. هغه په ۱۳۳۲ میلادي کال کې زېږېدلی او په ۱۴۰۶ میلادي کال کې وفات شوی وو. د هغه مشهور کتاب مقدمه ابن خلدون زما مخې ته پروت وو. نوموړي د انساني ټولنو، ریاستونو، اقتصاد او واکمنۍ د عروج او زوال په اړه ژور فکر کاوه.
د هغه نظریاتو راته دا وښودله چې ریاستونه یوازې د بهرنیو بریدونو له امله نه کمزوري کېږي؛ بېعدالتي، ټولنیز ګډوډي، د واکمنو ځانغوښتنه او پر ادارو د خلکو د باور کمېدل هم د زوال لامل کېدای شي.
د ابن خلدون د عصبیت نظریه دا څرګندوي چې ګډه ټولنیزه همغږي او یووالی څنګه د یوې ډلې یا ریاست په پرمختګ کې ونډه لري او د وخت په تېرېدو یې کمزوري څنګه د زوال لاره هوارولای شي.
ما فکر وکړ چې د ابن خلدون په زمانه کې نه د نن ورځې احصایوي وسایل وو، نه د نړۍ د ټولنیزو شمېرو ته فوري لاسرسی؛ خو هغه بیا هم د انساني تاریخ او ټولنیزو چلندونو په اړه داسې اصول موندل غوښتل چې نن هم پرې څېړنې کېږي.
د هغه فکر راته دا را وښودله چې د انسان د پرمختګ لپاره یوازې د معلوماتو راټولول بسنه نه کوي؛ د معلوماتو تر شا د علتونو او پایلو پېژندل هم اړین دي.
اوس مې سفر د اروپا د منځنیو پېړیو پر لور روان شو. هلته د علم، مذهبي تعبیرونو، سیاسي واک او ټولنیزو محدودیتونو ترمنځ کشمکش روان وو. په ځینو ځایونو کې د پخواني علمي میراث د ساتلو هڅې کېدې، خو په نورو کې د اختلاف زغمل ستونزمن وو.
د وخت په تېرېدو علمي اړیکو، ژباړو، تجربو او فکري خوځښتونو پخواني نظریات له پوښتنو سره مخامخ کړل.
وروسته د اروپا د بیا راویښېدنې یا رنسانس زمانې ته ورسېدم. د لیونارډو داوینچي هنر او علمي تجسس حیران کړم. هغه د انسان بدن، طبیعت، ماشینونه او هنرونه له یو بل څخه جلا نه ګڼل. ماکیاولي د واک او سیاست پر حقیقتونو فکر کاوه، او ګالیله د مشاهدې او تجربې له لارې د کایناتو د پېژندلو هڅه کوله.
دلته مې احساس کړه چې کله انسان د دودیزو نظریاتو له چوکاټ څخه بهر د لیدلو جرئت وکړي، نو نوې لارې پرانیستل کېږي؛ خو د نوو حقیقتونو منلو لپاره د ټولنې فکري پراخوالی هم اړین دی.
د علم پرمختګ یوازې د پوښتنو په راپورته کولو نه کېږي، بلکې د شواهدو پر بنسټ د خپلو نظریاتو د بدلولو په منلو هم تړلی دی.
وروسته د روښانتیا زمانې ته ورسېدم. د روسو او والټېر په افکارو کې ازادي، برابري، مذهبي زغم او د واکمنۍ د حساب ورکولو موضوعات مهم ځای درلود. په اتلسمه پېړۍ کې دغه نظریات د سیاسي او ټولنیزو بحثونو مهمه برخه ګرځېدلي وو.
د ۱۷۸۹ میلادي کال فرانسوي انقلاب نړۍ ته وښودله چې کله ټولنیزه بېعدالتي، طبقاتي توپیرونه او سیاسي محرومیت له حده واوړي، نو د خلکو نارضایتي د لویو تاریخي بدلونونو لامل کېدای شي.
خو د انقلاب په نوم ترسره کېدونکي تاوتریخوالي هم دا را زده کوي چې د عدالت مبارزه باید د انسان د ژوند او اساسي حقونو له درناوي څخه جلا نه شي. د زاړه نظام مخالفت یو پړاو دی، خو پر ځای یې د داسې نظام جوړول چې عدالت، ازادي او حساب ورکول تضمین کړي، تر هغه ډېر ستونزمن کار دی.
د جان سټوارټ مېل افکارو د بیان د ازادۍ په اړه فکر کولو ته اړ کړم. د چا نظر یوازې په دې دلیل بېارزښته نه شي ګڼل کېدای چې اکثریت ورسره موافق نه وي. د نظرونو د ارزولو، د تېروتنو د اصلاح او حقیقت ته د رسېدو لپاره ازاد بحث اړین دی.
خو له ازادۍ سره مسوولیت هم لازم دی؛ کنه د بیان حق د نورو د عزت، خوندیتوب او ازادۍ د زیانمنولو وسیله ګرځېدای شي.
له هغه وروسته د صنعتي انقلاب نړۍ راته ښکاره شوه. ماشینونو تولید زیات کړ، د ترانسپورټ وسایل بدل شول او د ټولنو جوړښت ته نوې بڼه ورکړل شوه. انسان پر طبیعت خپله ولکه پیاوړې کړه، خو ورسره د مزدورانو استثمار، طبقاتي توپیر او د شتمنۍ نابرابره وېش هم رامنځته شول.
ما فکر وکړ چې هر نوی اختراع له ځان سره یوازې امکانات نه، بلکې نوې پوښتنې هم راوړي. ماشینونه د انسان د کار بار کمولای شي، خو که ګټې یې د څو کسانو په لاسونو کې راټولې شي، نو تخنیکي پرمختګ د ټولنیز عدالت ضمانت نه شي کېدای.
اوس مې روح د شلمې پېړۍ پیل ته ورسېد. روسیې ته لاړم، چې د تزاري واکمنۍ پر ضد نارضایتي په زیاتېدو وه. د ۱۹۰۵ میلادي کال انقلاب د سیاسي بدلون غوښتنې لا څرګندې کړې. په همدې پړاو کې ورځپاڼو او لیکنو د عامه پوهاوي په رامنځته کولو کې مهم رول درلود. زویزدا ورځپاڼه په ۱۹۱۰ میلادي کال کې خپره شوه، او د پراودې لومړۍ ګڼه د ۱۹۱۲ میلادي کال د مې په پنځمه خپره شوه.
لومړۍ نړیواله جګړه په ۱۹۱۴ میلادي کال کې پیل شوه او د انسان د تمدن غرور یې په وینو او ورانۍ کې ډوب کړ. د ۱۹۱۷ میلادي کال د فبرورۍ انقلاب د تزاري حکومت پای ته ورساوه، او د همدې کال په اکتوبر کې بلشویکانو واک ترلاسه کړ.
ما ولیدل چې ورځپاڼې، لیکنې او نظریات د خلکو د شعور د راویښولو ځواک لري؛ خو د رسنیو او سیاسي نظریاتو اغېز په دې پورې تړلی دی چې د حقیقت د روښانولو لپاره کارول کېږي، که د واک او نظریاتي برلاسۍ لپاره.
معلومات خلک باخبره کولای شي، خو یو اړخیز تبلیغات یې فکر هم محدودولای شي.
له هغه وروسته چین ته ورسېدم. له اوږدې سیاسي مبارزې او کورنۍ جګړې وروسته، د ۱۹۴۹ میلادي کال د اکتوبر په لومړۍ نېټه د چین د ولسي جمهوریت د جوړېدو اعلان وشو.
په ۱۹۵۸ میلادي کال کې د «سترې جست» په نوم اقتصادي او کرنیز کمپاین پیل شو، چې سخت اقتصادي او کرنیز بحران یې رامنځته کړ. په دې موده کې میلیونونه انسانان له قحطۍ سره مخ شول او ډېر خلک خپل ژوند له لاسه ورکړ. په ۱۹۶۶ میلادي کال کې پیل شوي کلتوري انقلاب پر ټولنه، تعلیمي ادارو او علمي ژوند ژور اغېز وکړ. په ورپسې لسیزو کې اصلاحاتو او اقتصادي بدلونونو د چین د پرمختګ لاره بدله کړه.
د دغو پېښو په لیدلو مې فکر وکړ چې د ملي پرمختګ لویې دعوې هم هغه وخت بېمعنا کېږي چې د انسان ژوند، ازاد فکر او د حقیقت پر بنسټ پرېکړې له پامه وغورځول شي.
د ریاستونو بریا یوازې د ځواک، تولید یا اقتصادي شمېرو له مخې نه شي اندازه کېدای؛ دا هم باید وکتل شي چې وګړي یې څومره خوندي، بااختیاره او باعزته ژوند لري.
د تاریخ له دې اوږده سفر وروسته مې په ذهن کې یوه پوښتنه پیدا شوه: که په تېرو زمانو کې دومره لوی مفکرین له محدودو امکاناتو سره پیدا شوي وو، نو نن چې نړۍ د سترګو په رپ کې له یوه سر څخه بل سر ته رسېږي، باید انسان تر هغوی ډېر نوښتګر او د ژورې پوهې خاوند وای.
نن د نړۍ کتابتونونه، د څېړنې پرمختللي وسایل، فوري اړیکې، عصري لابراتوارونه او مصنوعي ځیرکتیا د انسان په واک کې دي. بیا هم انسان د تېرو مفکرینو نظریات د بېلګې په توګه وړاندې کوي او د هغوی ویناوې تکراروي. ایا دا د هغه د ذهني کمزورۍ او فکري وروسته پاتې والي نښه نه ده؟
ما پر دې پوښتنه نور فکر وکړ، نو پوه شوم چې زما په خپل نظر کې هم د اصلاح اړتیا شته. له پخوانیو مفکرینو څخه زده کړه کول وروسته پاتې والی نه دی؛ بلکې د هغوی نظریات وروستی او له پوښتنې پورته حقیقت ګڼل فکري جمود دی.
دغو لویو ذهنونو هم د خپلې زمانې محدودیتونه لرل، او د نن ورځې انسان هم خپلې کمزورۍ لري. په هره زمانه کې د یوه انسان له خوا ستر تخلیقي کار ممکن دی، خو دا لازمه نه ده چې د هرې نوې زمانې هر انسان دې د پخوانۍ زمانې له هر مفکر څخه ډېر هوښیار وي.
اصلي پوښتنه ښايي دا نه وي چې د نن ورځې انسان د پخواني انسان په پرتله کمعقله دی، بلکې دا ده چې ایا هغه خپل زیاتېدونکی علم او ځواک د پوهې، شخصیت او ټولنیزې ښېګڼې په برخه کې هم په هماغه اندازه کارولی دی؟
د پخوانیو مفکرینو رښتینی درناوی د هغوی په بېسواله منلو کې نه، بلکې د هغوی د پوښتنو په نوو شرایطو کې بیا راپورته کولو، د نظریاتو په دلیل او شواهدو ارزولو او له هغه ځایه وړاندې تګ کې دی چې هغوی په خپله زمانه کې ورته رسېدلي وو.
که موږ د هغوی عظمت ومنو، خو خپله د فکر کولو هڅه ونه کړو، نو د علم وارثان به شو، خو د علم د نوو پړاوونو جوړوونکي به نه شو.
له همدې فکر سره خپل عصر ته راستون شوم. دلته نوې ټکنالوژۍ د انسان ژوند بدل کړی وو. خبر، انځور او ویډیو په څو شېبو کې میلیونونو انسانانو ته رسېدل. مصنوعي ځیرکتیا د لیکنو، انځورونو، غږونو او معلوماتو په جوړولو کې مرسته کوله. د څېړنې نوې لارې پرانیستل شوې وې، د ناروغیو تشخیص ښه شوی وو او علم ته لاسرسی تر پخوا اسانه شوی وو.
خو له دې پرمختګ سره یوه نوې ستونزه هم رامنځته شوې وه. دروغجن خبرونه، بدل شوي انځورونه، جعلي غږونه، ګمراه کوونکې ادعاوې او منظم تبلیغات د حقیقت او فریب ترمنځ توپیر ستونزمن کړی وو.
هغه ټکنالوژي چې علم خپرولای شوه، د دروغو د رښتیا په څېر ښودلو لپاره هم کارېدای شوه. له همدې امله انسان یوازې د معلوماتو له کمښت سره نه مخامخ وو، بلکې په دې ګډوډۍ کې هم راګیر وو چې پر چا باور وکړي او د چا خبره حقیقت وګڼي.
ما احساس کړه چې دا بحران یوازې د ټکنالوژۍ ستونزه نه ده، بلکې د انساني شخصیت او ټولنیز مسوولیت ستونزه هم ده. که انسان هر خبر له څېړنې پرته ومني، هر مخالف نظر دښمني وګڼي او هره هغه ادعا رښتیا وبولي چې د ده له خوښې سره برابره وي، نو د معلوماتو ډېرښت هم هغه پوه نه شي کولای.
د علم اصلي ګټه هغه وخت څرګندېږي چې ورسره انتقادي شعور، دلیل، څېړنه او د خپلې تېروتنې د منلو وړتیا هم موجوده وي.
د بیان ازادي د انسان د عزت او ټولنیز پرمختګ لپاره بنسټیز ارزښت لري. خو د دې ازادۍ ساتنه دا معنا نه لري چې دروغ، دوکه، د شخصیتونو بدنامول او د نورو د حقونو تر پښو لاندې کول دې بېحده ازادي وګڼل شي.
همدارنګه، د قانون د واکمنۍ معنا دا هم نه ده چې حکومتونه دې د قانون په نوم مشروع نیوکې او مخالف نظرونه غلي کړي. په یوه متمدنه ټولنه کې قانون باید پر ټولو یو شان پلی شي، واکمنان باید حساب ورکړي، رسنۍ باید ازادې وي او وګړي باید د خپلو نظریاتو د څرګندولو حق ولري.
که قانون د ځواکمن لپاره ډال او د کمزوري لپاره سزا شي، پر عدالت د خلکو باور له منځه ځي. که ازادي له مسوولیت څخه جلا شي، ګډوډي رامنځته کېدای شي؛ او که د نظم په نوم هر اختلاف وځپل شي، ټولنه له فکري جمود سره مخامخ کېږي.
اصلي اړتیا دا ده چې د ازادۍ او مسوولیت، واک او حساب ورکولو، او حقونو او دندو ترمنځ عادلانه توازن رامنځته شي.
په همدې ځای کې مې د انساني پرمختګ یو بل تضاد ولید. انسان واټنونه راکم کړل، خو د زړونو ترمنځ واټنونه لا هم پر ځای وو. هغه د معلوماتو لېږد چټک کړ، خو د حقیقت موندل یې تل اسانه نه کړل. داسې وسلې یې جوړې کړې چې په څو شېبو کې ښارونه ورانولای شي، خو د اختلافونو د سولهییز حل هنر یې لا هم په بشپړه توګه نه دی زده کړی.
انسان د شتمنۍ د تولید وړتیا زیاته کړه، خو بېوزلي، بېکاري، لوږه او روغتیايي خدمتونو ته د لاسرسي ستونزې په بېلابېلو ټولنو کې لا هم موجودې دي.
دا معنا نه لري چې انسان هېڅ پرمختګ نه دی کړی. د طب، تعلیم، اړیکو، علمي څېړنو او بشري حقونو په برخو کې مهمې لاسته راوړنې شوې دي. خو د پرمختګ ګټې ټولو ته په یو شان ډول نه دي رسېدلې، او د علم زیاتوالي په خپله عدالت، زغم او سوله نه ده تضمین کړې.
ما فکر وکړ چې ښايي د انساني تاریخ تر ټولو لویه غمیزه دا وي چې انسان د بهرنۍ نړۍ په بدلولو کې غیرمعمولي بریالی شوی، خو د خپل ځانغوښتنې، تعصب، حرص او د واک د غوښتنې په مهارولو کې لا هم له ستونزو سره مخامخ دی.
هغه د نورو لپاره اصول ټاکي، خو ډېر وخت ځان له هماغو اصولو مستثنا ګڼي. د عدالت غوښتنه کوي، خو کله چې شخصي ګټې ورسره مخامخ شي، د عدالت غوښتنې هېرې کړي.
بیا مې له ځانه وپوښتل چې انسان باید اخلاقي لارښوونه له کومه ترلاسه کړي؟ ساینس له موږ سره د طبیعي پېښو د لاملونو په پېژندلو، د ناروغیو د درملنې او د کایناتو د قوانینو په پوهېدو کې مرسته کوي. خو د عدالت، رحم، رښتینولۍ، انساني مسوولیت او د ژوند د موخې په څېر پوښتنې اخلاقي او فلسفي غوروفکر ته هم اړتیا لري.
مذهب هم انسان ته د لارښوونې او اخلاقي مسوولیت لاره ښيي، خو اصلي ازموینه دا ده چې انسان دغه لارښوونې په خپل عملي ژوند کې څومره پلې کوي.
د اسلامي لیدلوري له مخې، قرآن کریم د الله تعالی خوندي شوی کتاب او د انسان لپاره د الهي لارښوونې سرچینه ده. خو که یو څوک یې تلاوت کوي، د عظمت دعوه یې هم کوي، مګر په خپلو معاملو کې عدالت، امانت، رحم او رښتینولي له پامه غورځوي، نو د هغه د وینا او عمل ترمنځ واټن پاتې کېږي.
همدا اصل موږ ته د نورو اخلاقي ښوونو په اړه هم د فکر کولو بلنه راکوي: یوازې د یوه اصل عظمت منل بسنه نه کوي، بلکې د هغه له مخې د ژوند تېرولو هڅه هم ضروري ده.
ما د خبریالانو، ښوونکو، مزدورانو، بزګرانو او عامو وګړو څېرې ولیدې. هر یوه د خپل ژوند په محدوده کې د ښه ژوند لپاره مبارزه کوله. خبریال د حقیقت د څرګندولو په هڅه کې له فشارونو سره مخامخ وو؛ ښوونکي له محدودو امکاناتو سره د نوي نسل د روزنې هڅه کوله؛ مزدور د خپل کار له سره سره د ژوند د لومړنیو اړتیاوو د پوره کولو لپاره اندېښمن وو؛ او عام وګړی عدالت ته د رسېدو لپاره اوږد انتظار کاوه.
ما احساس کړه چې د انساني پرمختګ اصلي معیار یوازې لوړې ودانۍ، چټک ماشینونه او عصري وسایل نه دي، بلکې دا هم ده چې یو عادي انسان ته څومره عزت، خوندیتوب، تعلیم، درملنه او عدالت رسېږي.
بیا مې راتلونکي ته وکتل. مصنوعي ځیرکتیا، اتومات ماشینونه او نوې علمي موندنې ښايي په راتلونکو کلونو کې د انسان ژوند نور هم بدل کړي. دغه وسایل د ناروغیو په درملنه، تعلیم، څېړنه او ورځنیو ستونزو په حل کې مرسته کولای شي.
خو که د څارنې، فریب، استثمار یا د واک د راټولېدو لپاره وکارول شي، نو همدا پرمختګ نوي خطرونه هم رامنځته کولای شي. ټکنالوژي په خپله یو ځواکمن وسیله ده؛ د هغې ګټور یا زیانمن استعمال تر ډېره د انسان پر پرېکړو، ادارو او اخلاقي مسوولیت پورې تړلی دی.
ما د خپل سفر په پای کې یو ځل بیا پخواني مفکرین ولیدل. هغوی په خپلو زمانو کې پوښتنې راپورته کولې، دلیلونه یې لټول او انسان یې د خپل فکر له محدودیتونو څخه د وتلو هڅه کولو ته راباله.
داسې راته ښکاره شوه لکه ټولو چې یوه ګډه پوښتنه راته وړاندې کوله:
«زموږ له زمانې وروسته مو دومره علم ترلاسه کړ، دومره وسایل مو جوړ کړل او دومره ځواک مو راټول کړ؛ خو ایا خپل ځان مو هم په همدې اندازه ښه کړی دی؟»
له همدې پوښتنې سره مې سترګې پرانیستې. په کوټه کې د سهار رڼا خپره شوې وه. زه پر خپل کټ پروت وم، خو ذهن مې لا هم د تاریخ په سفر کې ډوب وو. ما فکر وکړ چې ښايي دا یوازې یو خوب نه وو، بلکې د خپل عصر د پېژندلو یوه هڅه وه.
زه دې پایلې ته ورسېدم چې د نن ورځې انسان له پخوانیو مفکرینو څخه په لازمي ډول کمعقله نه دی، خو د هغه د علم او وسایلو په پرتله یې ټولنیز حکمت او اخلاقي مسوولیت لا هم په ډېرو برخو کې کافي نه دی.
د تېر وخت مفکرین د بېلګې په توګه منل ناسم کار نه دی؛ ستونزه هغه وخت پیلېږي چې موږ د هغوی د عظمت کیسې تکراروو، خو د هغوی په څېر د فکر کولو، پوښتنو راپورته کولو، څېړنې او د خپلو تېروتنو د اصلاح کولو جرئت نه پیدا کوو.
ښايي د پرمختګ اصلي لاره همدا وي چې انسان له تېر وخت څخه زده کړه وکړي، حالاتو ته په انتقادي نظر وګوري او راتلونکی یوازې نوو اختراعاتو ته پرېنږدي. علم باید له شخصیت سره، ازادي له مسوولیت سره، واک له حساب ورکولو سره او پرمختګ له عدالت سره یو ځای پر مخ ولاړ شي.
ځکه که انسان د بهرنۍ نړۍ د بدلولو ترڅنګ په خپل دننه کې هم شعور، رښتینولي او رحم پیدا کول زده کړي، نو راتلونکی به یوازې د نوې ټکنالوژۍ زمانه نه وي، بلکې د یوې لا عادلانه، متمدنې او باعزته انساني نړۍ بنسټ به هم کېښودل شي.
