لیکنه: سید انور شاه
د شپې تیاره د کوټې پر سړکونو خپره شوې وه. سړې هوا د بدن تر هډوکو رسېده، خو د ښار په څنډو کې د کثافاتو د ډمپرونو ترڅنګ څو ماشومان ولاړ وو، چې د خپل عمر په پرتله یې ډېر دروند بار پر اوږو اخیستی و. چا کاغذونه راټولول، چا تش بوتلونه ټولول او چا د کثافاتو په ډنډ کې لاس اچاوه، په دې هیله چې ښايي داسې څه ومومي چې په کور کې پرې د ډوډۍ تنور بل شي. د دوی پر څېرو د ماشومتوب د خوښۍ پر ځای د لوږې خاموشي خپره وه.
زه لږ شېبه هلته ودرېدم او هغوی ته مې کتل. په ذهن کې مې یوه پوښتنه بیا بیا راګرځېده: په هغه ټولنه کې چې صبر فضیلت او زحمت عبادت ګڼل کېږي، نو د دغو ماشومانو په برخه کې ولې زده کړه، لوبې او خوبونه نه شته؟ د دوی په برخه کې خو د کثافاتو ډنډونه، سړې شپې او تشې ګېډې راغلې دي.
په همدې وخت کې یو رکشه زما له مخې تېر شو. د هغه پر شا دوه جملې لیکل شوې وې: «د صبر مېوه خوږه وي» او «وخت د هېچا انتظار نه کوي.» د دغو جملو په لیدو مې فکر وکړ چې دا نصیحت د چا لپاره دی؟ د هغه غریب لپاره چې ټول عمر صبر کوي، که د هغه زورور لپاره چې وخت په خپله منګول کې نیسي او د نورو د برخې شتمني هم راټولوي؟
غریب ته ویل کېږي چې زحمت وباسه، حالات به بدل شي؛ ماشومان دې زده کړې ته ولېږه، راتلونکی به یې روښانه شي؛ قانون ته درناوی وکړه، انصاف به خامخا درورسېږي. خو حقیقت دا دی چې د ځینو خلکو لارې د واسطې له لارې پرانیستل کېږي، ځینې خپل واک د شخصي ګټو لپاره کاروي او ځینې نور د ژوند د لومړنیو اړتیاوو د پوره کولو لپاره ټول عمر مبارزه کوي. په دې توګه یوه طبقه د صبر کولو ته هڅول کېږي، خو بله طبقه د شتمنۍ او سرچینو په راټولولو کې یوه شېبه هم نه ضایع کوي.
کله چې له ښاره بهر ووتم، په کروندو کې مې څو ماشومان ولیدل چې له خپلو پلرونو سره یې په سړه هوا کې کار کاوه. د دوی په لاسونو کې کتابونه نه وو، بلکې د سبزیو ګېډۍ وې. د ښار په هوټلونو کې کارکوونکي ځینې ماشومان د سړکونو پر سر د موټرو پسې منډې وهلې، په دې هیله چې ښايي له کوم شتمن کس څخه د خپل هوټل لپاره د خوراکي توکو فرمایش ترلاسه کړي. دغو معصومو ماشومانو ته به ښايي دا احساس هم نه و چې د تېز رفتار موټر مخې ته یوه شېبه بې احتیاطي د دوی د ژوند څراغ د تل لپاره مړ کولای شي. د دوی لپاره هر تېرېدونکی موټر د روزګار یوه هیله وه، خو د دې هیلې تر شا پټ خطر ته د پام کولو او د دوی د خوندیتوب مسؤلیت اخیستلو لپاره څوک نه تر سترګو کېدل.
ځینو ماشومانو په هوټلونو کې لوښي مینځل او مېزونه پاکول، ځینو بیا د نورو په کورونو کې د کار کولو له لارې د خپلو کورنیو د ګېډو مړولو هڅه کوله. له ښاره لرې، ځینې ماشومان د لږ مزد په بدل کې د نورو خلکو څاروي څرول. په یوه ځای کې د مزدور پلار ماشوم د کور د لګښتونو د پوره کولو لپاره تر خپل عمر ډېر دروند مسؤلیت پر غاړه اخیستی و، خو په بل ځای کې د شتمنو کورنیو ماشومان د امکاناتو په منځ کې بې غمه ژوند تېراوه.
دا یوازې د غریبۍ او شتمنۍ توپیر نه و؛ دا دوه بېلې نړۍ وې. په یوه نړۍ کې د ماشومانو راتلونکی له کتابونو، لوبو او خوبونو جوړېږي، خو په بله نړۍ کې د هغوی ماشومتوب د مزدورۍ، لوږې او مجبورۍ قرباني کېږي.
خو د دې حالت مسؤلیت یوازې پر هغو شرایطو نه و چې غریبې کورنۍ یې بې وسه کړې وې. په ټولنه کې داسې کسان هم وو چې د دغو بې عدالتیو په عادي کولو کې یې ونډه لرله. هغوی لوږه قسمت، محرومیت تقدیر او د ظلم پر وړاندې چوپتیا هوښیاري ګڼله. د هرې نوې بې عدالتۍ لپاره به یې پلمه جوړوله، د پوښتنې کوونکو خبرې به یې نه خوښېدې او د زورور پر وړاندې ټیټېدل به یې د حقیقت منلو نوم ورکاوه.
همدا فکر و چې د ټولنې د بدلون پر ځای یې خلک له خرابو حالاتو سره جوړجاړي ته هڅول. کله چې خلک ظلم ته د ظلم نوم ورکول پرېږدي او محرومیت د ژوند یوه نه بدلېدونکې برخه وګڼي، نو بې عدالتي یوازې د زورور په لاس کې نه پاتې کېږي؛ هغه کسان هم د دې حالت په دوام کې شریکېږي چې په چوپتیا او مصلحت سره یې ملاتړ کوي.
زما ذهن ته د سیاست پوښتنه هم راغله. ایا سیاستوال په رښتیا د ټولنې له اړتیاوو، د خلکو له شعور او د هغوی له ګډو غوښتنو څخه راټوکېږي، که کله ناکله د خلکو پر ځای د نورو ځواکمنو مرکزونو په خوښه مخې ته راوړل کېږي؟ کله چې د مشرتابه لاره د خلکو له منځه د تېرېدو پر ځای د تړلو خونو او شخصي ګټو له معاملاتو څخه وټاکل شي، نو د خلکو رایه مهمه پاتې کېږي، خو د هغوی لوږه، بې روزګاري او د ماشومانو راتلونکی له پامه غورځول کېږي.
ستونزه یوازې د یوه سیاستوال یا ګوند نه ده، بلکې د هغه سیاسي طرز فکر ده چې پکې ولسي استازیتوب کمزوری او د واک حساب ورکول محدود شي. که د واک اصلي موخه د خلکو د ژوند ښه کول نه، بلکې د واک ساتل شي، نو د څېرو په بدلېدو سره بنسټیزې ستونزې نه حل کېږي.
دا محرومیت ورو ورو د ټولنې په دننه کې د زهرو په څېر خپرېږي. له یوې خوا لوږه او بې روزګاري له ځوانانو څخه هیله اخلي، له بلې خوا د شتمنۍ او واک په نشه کې ډوب کسان له قانون او اخلاقي مسؤلیت څخه ځانونه پورته ګڼل پیلوي. ورپسې بې باوري، غوسه او نه زغم ډېرېږي. ټولنه په ظاهره روانه وي، بازارونه پرانیستي وي او د پرمختګ دعوې هم کېږي، خو په پټه د انصاف، باور او ګډ مسؤلیت بنسټونه له دننه تشېږي.
دا د هغه سرطان په څېر دی چې په پیل کې نه ښکاري، خو که پر وخت یې درملنه ونه شي، ټول بدن نیسي. د ټولنې دا سرطان هغه وخت لا پسې شدت پیدا کوي چې غریبي تقدیر، د قانون ماتول د ځواک نښه او چوپتیا مصلحت وګڼل شي.
ماته د یوه داسې ماشوم پېښه رایاده شوه چې د هغه د ویډیو له خپرېدو وروسته د بلوچستان اعلی وزیر د هغه د کفالت مسؤلیت پر غاړه اخیستلو اعلان وکړ. د یتیم منیر احمد، د هغه د څلورو خویندو او وروڼو او د هغوی د مور لپاره دا ګام د هیلې یوه رڼا وه. د یوه مجبورې کورنۍ لاسنیوی د ستاینې وړ کار دی، خو دې پېښې یوه لویه پوښتنه هم راپورته کړه: که د یوه ماشوم د محرومیت د لرې کولو لپاره د هغه ویډیو خپرېدل اړین وي، نو د هغو ماشومانو به څه حال وي چې ستونزې یې د هېڅ کمرې په تصویر کې نه وي ثبت شوې؟
د دولت مسؤلیت دا نه دی چې یوازې د یوه ماشوم د ستونزې له رسنیز کېدو وروسته اقدام وکړي، بلکې باید داسې نظام جوړ کړي چې هېڅ ماشوم د لوږې له امله مزدورۍ ته اړ نه شي. زده کړه، خواړه، درملنه او خوندیتوب د هر ماشوم حق دی. د مستحقو کورنیو پالنه، د ماشومانو د مزدورۍ پر ضد د قانون پلي کول او د باعزته روزګار برابرول د یوه شخص احسان نه، بلکې د دولت مسؤلیت دی.
بیا مې د هغه رکشې پر شا لیکل شوو جملو ته فکر شو: «د صبر مېوه خوږه وي» او «وخت د هېچا انتظار نه کوي.» صبر په خپل ځای کې یو فضیلت دی، خو صبر د ظلم منل نه دي. همدارنګه، د وخت په تېرېدو سره محرومۍ پخپله نه ختمېږي. بدلون انصاف، مسؤلیت او ګډ شعور غواړي.
ما وروستی ځل دغو ماشومانو ته وکتل. یوه ماشوم د کثافاتو له ډنډه یو تش بوتل راواخیست، په خپله کڅوړه کې یې واچاوه او د بل ډنډ پر لور روان شو. قدمونه یې واړه وو، خو د ژوند بار یې پر اوږو ډېر دروند و. ښايي هغه ته دا هم معلومه نه وه چې په نړۍ کې داسې کسان شته چې د صبر، پرمختګ، ولسواکۍ او سوکالۍ په اړه اوږدې اوږدې ویناوې کوي.
زه فکرمن وم چې د دې ماشوم راتلونکی به څوک لیکي؟ هغه مور او پلار چې خپله د غریبۍ له لاسه مجبور دي؟ هغه سیاستوال چې د خلکو په نوم واک ترلاسه کوي؟ هغه ادارې چې د خلکو د حقونو ساتنه یې دنده ده؟ که هغه کسان چې ټولنه له بې عدالتۍ سره جوړجاړي ته هڅوي او خپلې ګټې خوندي کوي؟
ښايي ځواب له ټولو سره وي، خو د مسؤلیت منلو ته څوک تیار نه دی.
ټولنې ناڅاپه نه ورانېږي. لومړی له ماشومانو څخه ماشومتوب اخیستل کېږي، بیا له ځوانانو څخه هیله، وروسته له خلکو څخه باور، او په پای کې له دولت څخه اخلاقي مشروعیت. کله چې لوږه تقدیر، ظلم مصلحت او چوپتیا هوښیاري وګڼل شي، نو سرطان د بدن تر یوه غړي محدود نه پاتې کېږي.
وخت د هېچا انتظار نه کوي. پوښتنه دا نه ده چې غریب به تر کومه وخته صبر کوي؛ اصلي پوښتنه دا ده چې ټولنه به تر کومه وخته خپلې سترګې پټوي؟ ځکه په کومه ورځ چې د محرومیت اور په ګډه بې باورۍ بدل شو، په هغه ورځ به یوازې د غریب د کور د ډوډۍ تنور نه مړ کېږي، بلکې د ټولې ټولنې بنسټونه به ولړزېږي.
