پاکستان یوازې د یوې جغرافیایي سیمې نوم نه دی، بلکې د برصغیر د مسلمانانو د اوږدې سیاسي مبارزې، قربانیو او د یوه روښانه اجتماعي راتلونکي د خوب پایله ده. *د پاکستان بنسټګر بانی پاکستان محمد علي جناح د مسلمانانو د سیاسي حقونو، صوبایي خپلواکۍ او فدرالي برابري لپاره د خپلو څوارلسو مادو له لارې یو څرګند سیاسي تصور وړاندې کړ. د ۱۹۴۰ کال د مارچ پر ۲۳مه د لاهور قرارداد د مسلمان اکثریت لرونکو سیمو د سیاسي راتلونکي لپاره د یوه نوي آئیني تصور بنسټ کېښود او په ۱۹۴۷ کال کې پاکستان د یوه خپلواک هېواد په توګه رامنځته شو.نن، د پاکستان له جوړېدو نږدې اتیا کاله وروسته، بیا دا پوښتنه په جدي توګه مخې ته ولاړه ده چې ایا پاکستان کولی شي د خپل جوړېدو اساسي تصور د اوسني وخت له غوښتنو سره سم په یوه نوي فدرالي ټولنیز تړون بدل کړي؟ بلوچ، پنجابي، سندهي، سرائیکي، اردو ویونکي، پښتانه، کشمیریان او د ګلګت بلتستان خلک خپل خپل تاریخ، ژبې، کلتور او جغرافیایي پېژندنه لري؛ خو د ټولو ګډه غوښتنه یو داسې پاکستان دی چې *سیاسي برابري، اقتصادي انصاف، پر خپلو وسایلو واک او په فدراسیون کې برابر وقار* ولري.پاکستان باید له دې تصور څخه ووځي چې قوي فدراسیون یعنې قوي مرکز. ریښتینی قوي فدراسیون هغه دی چې ټولې اکایۍ یې د خپلو حقوقو په اړه ډاډمنې، د خپلو وسایلو په اړه بااختیاره او د خپل راتلونکي په اړه مطمئن وي. هغه فدراسیون چې محرومۍ پکې زیاتېږي، کېدای شي مرکز یې په ظاهره قوي وي، خو دولت له دننه کمزوری کیژی ۔
د پاکستان تاریخ دا حقیقت روښانه کوي چې کله سیاسي حقوق، صوبایي خودمختاري او د وسایلو عادلانه وېش له پامه وغورځول شو، نو د فدراسیون د اکایو ترمنځ بې باوري زیاته شوه. د ۱۹۷۱ کال پېښه د دې حقیقت تر ټولو لوی تاریخي درس دی چې یوازې جغرافیه یو هېواد نه شي متحد ساتلی؛ **انصاف، برابري او سیاسي ګډون دولتونه سره متحد ساتي.
نن د بلوچستان خلک د طبیعي وسایلو، ځمکې، معدنیاتو، ساحل او پرمختیايي پروژو په اړه د خپل حق خبره کوي. سندهي ولس د اوبو، ګاز، تېلو، بندرونو او مالي وسایلو د عادلانه وېش غوښتنه لري. خیبرپښتونخوا او پښتانه د امن، روزګار، معدني وسایلو، سوداګرۍ او سرحدي اقتصاد په اړه د خپلو واکونو غوښتنه کوي.
سرائیکي سیمه د خپلې اداري، سیاسي او اقتصادي پېژندنې پوښتنه راپورته کوي. ګلګت بلتستان د خپل آئیني، سیاسي او اقتصادي راتلونکي د روښانه ټاکلوغوښتونکی دی، په داسې حال کې چې د کشمیر مسئله خپل ځانګړی تاریخي او نړیوال حیثیت لري. پنجاب چې د نفوس او اقتصاد له پلوه تر ټولو لوی صوبه ده، د هغه ولس هم د یوه باثباته او سوکاله پاکستان غوښتونکی دی.
دې ټولو غوښتنو ته یوازې د صوبائیت، قوم پالنې یا د مرکز ضد سیاست نوم ورکول د مسئلې حل نه دی. ریاست باید درک کړي چې **د حق غوښتنه د ریاست پر ضد نه وي؛ که د آئین او جمهوریت له لارې ورته ځای ورکړل شي، همدا غوښتنه فدراسیون پیاوړی کوي.
پر وسایلو واک دا معنا نه لري چې هره اکایي دې خپل طبیعي وسایل د ملي ګټو څخه جلا کړي. مطلب دا دی چې له کومې سیمې څخه چې ګاز، تېل، معدنیات، اوبه، برېښنا، ساحلي وسایل یا نورې طبیعي شتمنۍ ترلاسه کېږي، د هغې سیمې ولس باید د منصوبه جوړونې، څارنې، عاید او پرمختیايي ګټو په برخه کې څرګند او مؤثر حق ولري. د ملي وسایلو تصور پر خپل ځای سم دی، خو په ملي ګټو کې د سیمه ییز ولس حق هم شامل دی.
د نوې حدبندۍ مسئله هم یوازې د نقشو د بدلولو مسئله نه ده. که اداري حدود، صوبایي جوړښت یا نوي اداري واحدونه جوړېږي، هدف یې باید د کوم قوم وېشل نه وي، بلکې *اداري اسانتیا، سیاسي استازیتوب، اقتصادي پرمختګ او د ولس واک* باید وي. هره نوې حدبندي باید د آئیني اتفاق، ولسي مشورې او روڼ جمهوري بهیر له لارې ترسره شي.
پاکستان ته تر ټولو ستره اړتیا د نوي فدرالي ټولنیز تړون ده. داسې تړون چې بلوچ، پنجابي، سندهي، سرائیکي، پښتانه، اردو ویونکي، کشمیریان او د ګلګت بلتستان ولس خپل هویتونه وساتي، خو په عین وخت کې د پاکستان د ګډې ملي پېژندنې برخه وي.د دې نوي فدراسیون لومړی اصل باید د برابر وقار وي. نفوس کېدای شي د سیاسي استازیتوب یو معیار وي، خو د دولت د وقار، آئیني حقوقو او د وګړي د عزت معیار نه شي کېدای. لوی صوبې ته دې د خپل نفوس مطابق استازیتوب ورکړل شي، خو وړې اکایۍ باید په دې وېره کې ونه اوسي چې عددي اکثریت به یې سیاسي، کلتوري او اقتصادي حقوق تر پښو لاندې کړي.
دوهم اصل باید په وسایلو کې شراکت او واک وي. وفاق او صوبې باید د طبیعي وسایلو، اوبو، معدنیاتو، برېښنا، ګاز او نورو عوایدو په اړه داسې روڼ نظام جوړ کړي چې تولیدوونکې سیمې ته څرګنده برخه، سیمه ییز ولس ته د روزګار او پرمختګ حق، او ټول پاکستان ته ملي ګټه ورسېږي.
درېیم اصل باید سیاسي او اداري واک د ولس تر کچې رسول وي. که واک له اسلام اباد څخه صوبایي مرکزونو او له صوبایي مرکزونو څخه یوازې څو لویو ښارونو پورې محدود وي، نو د فدرالي نظام اصلي هدف نه شي پوره کېدای. ضلعو او ځايي حکومتونو ته باید مالي او اداري واک ورکړل شي.
څلورم اصل اقتصادي انصاف دی. پاکستان باید یوازې د وسایلو وېشونکې ریاست نه وي، بلکې د نوې شتمنۍ او تولید رامنځته کوونکې ریاست شي. د بلوچستان معدنیات، د سند بندرونه او انرژي، د خیبرپښتونخوا اوبه او معدني وسایل، د پنجاب کرنه او صنعت، د سرائیکي سیمې کرنیز امکانات، د ګلګت بلتستان اوبه او سیاحت، او د کشمیر طبیعي امکانات باید د ملي پرمختګ په ګډ پلان کې شامل شي؛ خو سیمه ییز ولس باید یوازې نندارچیان نه وي.
پنځم اصل ژبې، کلتور او هویت ته درناوی دی. د پاکستان ښکلا په دې کې نه ده چې ټول خلک دې یوه ژبه ووايي یا یوه کلتور غوره کړي؛ اصلي قوت یې دا دی چې بېلابېلې ژبې، کلتورونه او تاریخي روایات د یوه ګډ ریاستي هویت تر چتر لاندې په عزت سره ژوند وکړي. پښتو، بلوڅي، براهوۍ، سندهي، سرائیکي، پنجابي، اردو، کشمیري، شینا، بلتي او نورې ژبې د پاکستان کمزوري نه، بلکې ملي او تاریخي پانګه ده.
پاکستان باید په اسلامي نړۍ کې هم خپل رول په نوي انداز وټاکي. له سعودي عربستان، ترکیې، ایران او نورو اسلامي هېوادونو سره اړیکې باید د یوه هېواد پر ضد د صف بندۍ پر ځای د امن، سوداګرۍ، دفاع، تعلیم، ټکنالوژۍ او ګډ پرمختګ وسیله وګرځي. پاکستان باید په اسلامي نړۍ کې د شخړې برخه نه، بلکې د تفاهم او روغې جوړې پل جوړ شي.
خو د نن ورځې پاکستان ته یوازې د اسلامي نړۍ غوښتنو سره همغږي بسنه نه کوي؛ هغه باید د نوې نړۍ غوښتنې هم درک کړي. مصنوعي ځیرکتیا، عصري صنعت، د اوبو بحران، اقلیمي بدلون، سایبري نړۍ، د بیا نوي کېدونکې انرژۍ سرچینې، علمي اقتصاد او د ځوانانو زیاتېدونکی نفوس د راتلونکي اصلي ننګونې دي. که پاکستان په داخلي اختلافاتو کې بند پاتې شي، نړۍ به د علم، ټکنالوژۍ او اقتصاد په نوي پړاو کې ترې ډېر وړاندې ولاړه شي.
نو نن د یوه قوم د بریا یا د بلې سیمې د ماتې اړتیا نه شته؛ اړتیا د داسې پاکستان جوړولو ده چې هره اکایي دا احساس وکړي چې دا ریاست د هغې هم دی، پر خپلو وسایلو یې هم حق شته، ژبه او کلتور یې د درناوي وړ دی او په فدراسیون کې یې وقار له نورو کم نه دی.
پاکستان ته د ماتولو نه، بلکې د انصاف له لارې د پاکستان د یوځای کولو نوی تصور پکار دی.
که د لاهور قرارداد د مسلمان اکثریت لرونکو سیمو د سیاسي راتلونکي تصور وړاندې کړی و، نو د نن ورځې تاریخي اړتیا دا ده چې د پاکستان د ټولو اوسېدونکو لپاره داسې نوی فدرالي تړون جوړ شي چې برابري، خوداختیاري، په وسایلو کې شراکت، آئیني تحفظ، اقتصادي انصاف او ګډ ملي مفاد یې بنسټیز اصول وي.
یو خوشحاله پاکستان هغه نه دی چې یوازې مرکز یې پیاوړی وي؛ خوشحاله پاکستان هغه دی چې بلوچستان خوشحاله وي، سند خوشحاله وي، پنجاب خوشحاله وي، خیبرپښتونخوا او پښتانه سیمې خوشحاله وي، سرائیکي سیمه خوشحاله وي، کشمیر او ګلګت بلتستان خوشحاله وي، او هر ژبه ویونکی وګړی په خپل وطن کې د برابر وقار احساس ولري.
همدا هغه پاکستان دی چې د پاکستان د بنسټګر د سیاسي تصور، د لاهور قرارداد د فدرالي روح او د اوسنۍ نړۍ د نوو غوښتنو ترمنځ یو تاریخي تړاو رامنځته کولی شي.پاکستان اوس یوازې د ژوندي پاتې کېدو اړتیا نه لري؛ پاکستان ته د انصاف، واک، علم، اقتصاد او ملي یووالي له لارې د سوکاله کېدو اړتیا ده.
