د آزادۍ د محدودولو پر ځای باید د آزادۍ لمن پراخه کړو
په دې وروستیو ورځو کې ملک انور سلیم کاسي د نومیالي لیکوال، دانشور او څېړونکي نورخان محمد حسني په ویاړ یوه درنه مېلمستیا جوړه کړې وه. د دې غونډې اساسي موخه دا وه چې نورخان محمد حسني ته د پاکستان حکومت له خوا د تمغۀ امتیاز د ورکړې په مناسبت د هغه علمي، ادبي او څېړنیزو خدمتونو درناوی وشي. خو د غونډې منتظمینو ویناوالو ته د وینا موضوعات ورکړي وو، دا وضاحت ورسره نه و شوی چې غونډه په اصل کې د نورخان محمد حسني د ملي اعزاز په مناسبت جوړه شوې ده. له همدې امله غونډه یوازې د مبارکۍ تر کچې محدوده پاتې نه شوه، بلکې د ځوان نسل، عصري غوښتنو، مصنوعي ځیرکتیا، د مشرانو د علمي تجربو، علم، روزنې او د راتلونکي د اړتیاوو په اړه په یوه پراخ فکري بحث بدله شوه. منیر بادیني، دوستین جمالدیني، آغا ګل، ملک انور سلیم کاسي، ډاکټر شیرین خان، عبدالمتین اخونزاده او نورو ویناوالو په خپلو خبرو کې د ځوان نسل او د مشرانو د علمي تجربو، د عصري ټکنالوژۍ او د راتلونکي د اړتیاوو بېلابېل اړخونه روښانه کړل. په همدې موقع ملک انور سلیم کاسي د نورخان محمد حسني د علمي او ادبي خدمتونو د لا زیات درناوي لپاره هغه ته د ځانګړي ایوارډ ورکولو پرېکړه هم وکړه، چې دا د هغه د علمي مقام د قدرونې یوه بله څرګندونه ده.
په غونډه کې دا نظر هم وړاندې شو چې د عصري غوښتنو له مخې باید ځوان نسل ته لومړیتوب ورکړل شي، ځکه د راتلونکي نړۍ بار د همدې نسل پر اوږو دی؛ خو دا پوښتنه هم له پامه نه شي غورځېدای چې د نن ورځې نړۍ له کومه شوه؟ مصنوعي ځیرکتیا انسان ته علم نه دی پیدا کړی، بلکې د زرګونو کلونو د انساني تجربې، څېړنې، مشاهدې، تخلیق او فکري هڅو له ذخیرې څخه معلومات راټولوي او په نوې بڼه یې انسان ته وړاندې کوي. له همدې امله ځوان نسل د مشر نسل بدیل نه شي کېدای او مشران هم د عصري نړۍ له اړتیاوو څخه په بشپړه توګه بې برخې کېدای نه شي. ځوان نسل سرعت، نوې ټکنالوژي او د معلوماتو پراخې سرچینې لري؛ خو مشران تجربه، تاریخي شعور، مشاهده او هغه فکري ژورتیا لري چې یوازې د معلوماتو له راټولولو څخه نه ترلاسه کېږي. له بده مرغه زموږ په ټولنه کې د معلوماتو د زیاتوالي ترڅنګ د روزنې کمښت هم په څرګند ډول لیدل کېږي. آغا ګل په دې برخه کې د روزنې د کمښت کومه بېلګه چې وړاندې کړه، هغه به ښايي د دې غونډې د بحثونو له هغو برخو څخه وي چې ډېر وخت به یادېږي. موږ نن داسې زمانه کې ژوند کوو چې هر څوک ویلای شي: «موږ علم لرو»؛ خو اصلي پوښتنه دا ده چې ایا موږ د دغه علم د استعمال روزنه، پوهه، اخلاق او مسؤلیت هم لرو؟
د نننۍ نړۍ پرمختګ یوازې د یوې نسل لاسته راوړنه نه ده؛ بلکې د تېرو زرګونو کلونو د ټولو انسانانو د علمي، فکري او عملي هڅو تسلسل دی. نن انسان اټومي ځواک، مصنوعي ځیرکتیا، عصري طب، فضايي ټکنالوژي او د معلوماتو بې ساری لاسرسی لري، خو د دې هرې لاسته راوړنې تر شا د بې شمېره انسانانو اوږده مبارزه پرته ده. کله چې انسان لومړی ځل ټوپک جوړاوه، ښايي دا تصور یې هم نه شو کولای چې یوه ورځ به داسې اټومي وسلې جوړې کړي چې په څو شېبو کې د ښارونو د ورانولو او د نړۍ د سترې تباهۍ سبب کېدای شي. هغه مواد چې د تباهۍ لپاره کارېدای شي، هماغه مواد د انرژۍ، طب، صنعت او د انسان د ژوند د اسانتیا لپاره هم کارول کېدای شي. ستونزه په ټکنالوژۍ کې نه ده؛ اصلي ستونزه د انسان په نیت، روزنه، اخلاقو او د ځواک په استعمال کې ده. همدا خبره د مصنوعي ځیرکتیا په اړه هم صدق کوي. که انسان خپل ټول علم یوازې په ډیجیټلي سیستمونو کې خوندي کړي او یوه ورځ د نړیوالې جګړې، لویې تخنیکي پېښې، سایبري برید یا بل ناورین له امله دغه سیستمونه له منځه ولاړ شي، نو راتلونکی نسل به ښايي د خپل علمي او تاریخي میراث له یوې سترې برخې سره اړیکه له لاسه ورکړي. له همدې امله کتاب، قلم، دوات او په انساني حافظه او چاپي بڼه کې د علم ساتل لا هم خپل ارزښت لري. تمدن هغه وخت ژوندی پاتې کېږي چې خپل علم راتلونکي نسل ته انتقال کړي، او علم هغه وخت دوام مومي چې یوازې استعمال نه، بلکې خوندي هم کړل شي.
د دې ټولو بحثونو په منځ کې د منیر بادیني هغه خبره تر ټولو اساسي او د راتلونکي له اړتیاوو سره تړلې ښکاري چې موږ د وېرې له امله خپله آزادي پخپله محدوده کړې ده. دا یوازې د یوې وینا یوه جمله نه ده؛ بلکې د اوسني عصر له تر ټولو مهمو پوښتنو څخه ده. تاریخ کې داسې قومونه تېر شوي چې د جګړې، دښمن، ګډوډۍ او ناامنۍ له وېرې یې خپلې آزادۍ محدودې کړې؛ خو کله چې وېره د حکومت او ټولنې د چلولو په وسیله بدله شوه، نو انسان ورو ورو د پوښتنې، اختلاف او خپل نظر د څرګندولو حق هم له لاسه ورکړ. وېرېدلی انسان یوازې خپله ژبه نه له لاسه ورکوي؛ بلکې ورو ورو د فکر کولو، پوښتنې کولو، تخلیق او د راتلونکي د تصور کولو وړتیا هم کمزورې کېږي.
خو د نړۍ په تاریخ کې داسې ملتونه او انسانان هم تېر شوي چې وېره یې ماته کړې، خپله آزادي یې بېرته ترلاسه کړې، ولسي واکمني یې پیاوړې کړې او وروسته یې د تعلیم، اقتصاد، ساینس، صنعت، ټکنالوژۍ او د ژوند په بېلابېلو برخو کې ستر پرمختګونه کړي دي. د دې تجربو تر ټولو مهم درس دا دی چې امنیت او آزادي د یو بل ضد نه دي. اصلي بریا دا ده چې دولت د قانون له لارې امنیت وساتي او په عین وخت کې د خپلو خلکو آزادي، عزت او د نظر څرګندولو حق هم خوندي کړي.
د نن ورځې تر ټولو ستره ستونزه ښايي دا نه وي چې مصنوعي ځیرکتیا له انسان څخه زیات معلومات لري؛ اصلي خطر دا دی چې انسان خپله د فکر کولو وړتیا مصنوعي ځیرکتیا ته وسپاري. همدارنګه تر ټولو لوی خطر یوازې اټومي وسله نه ده؛ بلکې هغه وېره هم ده چې انسان د خپلې آزادۍ، اختیار او پوښتنې له حق څخه لاس په سر کړي. کومه ټولنه چې پوښتنه کول پرېږدي، هلته علم هم ورو ورو درېږي؛ او چې علم ودرېږي، نو ټکنالوژي هر څومره پرمختللې وي، انسان ته حقیقي پرمختګ نه شي ورکولای.
د نورخان محمد حسني لپاره د تمغۀ امتیاز اعزاز باید یوازې د یوه شخص د علمي او ادبي خدمتونو ستاینه ونه ګڼل شي؛ بلکې دا باید د علم، ادب، فکر او د هغو ټولو نسلونو د هڅو درناوی وبلل شي چې انسان یې تر نننۍ مرحلې رسولی دی. همدارنګه د منیر بادیني د وېرې او آزادۍ په اړه خبره باید د دې غونډې تر ټولو مهم فکري پیغام وګڼل شي: راتلونکی به هغه ملتونه جوړوي چې خپلو ځوانانو ته عصري علم ورکوي، د مشرانو علمي او فکري تجربه خوندي کوي، خپل علمي میراث په کتاب او ټکنالوژۍ دواړو کې ساتي، مصنوعي ځیرکتیا د انسان د بدیل پر ځای د انسان د مرستې وسیله ګرځوي، او تر ټولو مهمه دا چې اجازه نه ورکوي وېره یې د فکر، آزادۍ او تخلیق پر وړتیا واکمنه شي.
د حرف آخر په توګه باید ووایو چې نننی ځوان، سره له دې چې د پخوا په پرتله له ډېرو عصري وسایلو، معلوماتو او نړۍ ته له بې ساري لاسرسي برخمن دی، خو بیا هم په ډېرو مواردو کې د راتلونکي له اصلي غوښتنو څخه ناخبره ښکاري. ستونزه د معلوماتو کمښت نه دی، بلکې د دوراندیش علم، فکري روزنې، فلسفي شعور او تاریخي پوهې کمښت دی. دا تشه یوازې هغه خلک ډکولای شي چې علم یوازې معلومات نه، بلکې د انسان، تاریخ، ټولنې او راتلونکي د پېژندلو وسیله ګڼي.
نوې نسل باید له مشرانو څخه جلا نه شي، بلکې د دواړو نسلونو تجربه او وړتیاوې باید سره یوځای شي. ځوانانو ته باید عصري ټکنالوژي ورکړل شي، خو د مشرانو فکري پانګه هم باید ورسره یوځای شي. ځکه راتلونکی نه یوازې مصنوعي ځیرکتیا جوړوي او نه یوازې کتاب؛ راتلونکی هغه انسان جوړوي چې علم، روزنه، فکر، آزادي او د وېرې پر وړاندې د درېدو جرئت ولري.
او د دې ټول بحث تر ټولو مهم پیغام شاید همدا وي:
موږ باید خپله آزادي د وېرې له امله محدوده نه کړو؛ بلکې د علم، فکر او زړورتیا له لارې یې لا پراخه او لامحدوده کړو. ځکه وېرېدلی ملت ښايي یو څه وخت چوپ پاتې شي، خو آزاد، باخبره، روزل شوی او بااختیاره ملت خپل راتلونکی پخپله جوړولای شي.
