د نوم دعوه

لیکنه: سید انور شاه

په محکمه کې غیرمعمولي چوپتیا خپره وه. د محکمې په تالار کې ناست خلک د یوې مهمې دعوې د پرېکړې په تمه وو، خو دا دعوه نه د قتل وه، نه د ځمکې د شخړې او نه هم د مالي فساد. دلته یو سړی د خپل هویت د ساتنې لپاره ولاړ و.
د هغه په لاس کې د زړو اسنادو یوه دوسیه وه. ځینې اسناد ژېړ شوي وو، د ځینو رنګونه تت شوي وو او د څو پاڼو څنډې د پرله‌پسې قاتولو له امله شلېدلې وې.
قاضي دوسیې ته وکتل او پوښتنه یې وکړه:
«ستا نوم څه دی؟»
هغه خپل نوم ورته ووایه.
قاضي دولتي ریکارډ ته وکتل، بیا یې یو زوړ سند راواخیست.
«دلته ستا نوم بل ډول لیکل شوی دی. په کورني شجره‌لیک کې درېیم نوم دی، د ځمکې په ریکارډ کې څلورم او په یوه تاریخي کتاب کې ته له بل قوم سره تړل شوی یې. په پای کې ته څوک یې؟»
هغه سړی څو شېبې غلی پاتې شو، بیا یې وویل:
«جنابه! زه هماغه یم چې له پخوا راهیسې وم. توپیر یوازې دومره دی چې هرې زمانې د خپل فکر له مخې نوم راکړی دی.»
په محکمه کې پټې خبرې پیل شوې.
قاضي وپوښتل:
«ایا ته دا ټول نومونه ناسم ګڼې؟»
هغه ځواب ورکړ:
«نه جنابه! زه هر نوم د خپلې زمانې یو روایت ګڼم. خو زما پوښتنه دا ده چې ایا له بل نوم سره د تړل کېدو له امله زما لومړنی هویت له منځه ځي؟ ایا د اړیکې د جوړولو لپاره اړینه ده چې انسان له خپل اصل څخه لاس واخلي؟»
قاضي قلم کېښود.
«ستا دعوه په زړه پورې ده، خو محکمه احساساتو ته نه، بلکې شواهدو ته اړتیا لري.»
هغه دوسیه پرانیسته او د کورنۍ یو زوړ شجره‌لیک یې مخې ته کېښود.
«دا زما د نیکونو روایت دی. په دې کې زموږ د ټبرونو نومونه، زموږ د ژبې نښې او زموږ د سیمو یادونه شته. ځینې نومونه د وخت په تېرېدو بدل شوي، ځینې په نورو نومونو کې ورګډ شوي او ځینې داسې دي چې اوسنی نسل یې ان پېژني هم نه. زه د دې ټولو د بېرته راګرځولو دعوه نه کوم، یوازې غواړم چې کوم تاریخ لا پاتې دی، هغه له منځه ولاړ نه شي.»
قاضي وپوښتل:
«دا بدلونونه څنګه رامنځته شول؟»
هغه ځواب ورکړ:
«کله د خپلولۍ له لارې، کله د سوداګرۍ، کله د جګړو، کله د سیاسي مصلحتونو او کله د ټولنیزو اړتیاوو له امله. انسانان یو بل ته نږدې شول، کورنۍ جوړې شوې، ټبرونه سره یوځای شول او نوې ټولنې رامنځته شوې. خو د هرې اړیکې پایله باید د خپل هویت له لاسه ورکول نه وای.»
په همدې وخت کې د محکمې په وروستۍ برخه کې ناست یوه سپین‌ږیري د خبرو اجازه وغوښته. هغه د دې دعوې شاهد نه و، خو پر مخ یې داسې جديت ښکارېده، لکه د خپل ټول ژوند حساب چې ورکوي.
قاضي ورته د خبرو اجازه ورکړه.
سپین‌ږیري وویل:
«زه د دې سړي کورنۍ له څو نسلونو راهیسې پېژنم. زموږ نیکونه یو له بل سره اوسېدل. د دوی ترمنځ ودونه هم شوي، سوداګري هم شوې او اختلافونه هم رامنځته شوي دي. خو هرې اړیکې ته یوه معنا نه شو ورکولای. زموږ په منځ کې د یوې داسې دودیزې کړنې یادونه کېږي چې هډ پیرغینګ ورته ویل کېږي. په اړه یې ویل کېږي چې په بل ټبر کې د ورګډېدو د اعلان لپاره به د هډوکي ماتولو یوه سمبولیکه یا دودیزه رسم ترسره کېده.»
قاضي وپوښتل:
«نو ایا له دې رسم وروسته به انسان خپل پخوانی هویت پرېښود؟»
سپین‌ږیري د نه په معنا سر وخوځاوه.
«هر ځل نه. اصلي موضوع خپله رسم نه دی، بلکې د دې رسم تعبیر او تر هغه وروسته رامنځته کېدونکې ټولنیزې پایلې دي. کله ناکله اړیکه یوازې اړیکه پاتې کېږي، خو په ځینو شرایطو کې نوې تړاوونه پخوانی هویت شاته ټېل وهي. بیا له څو نسلونو وروسته خلک خپل اصلي نوم، ژبه او تاریخ نه پېژني.»
د مدعي وکیل سمدستي پوښتنه وکړه:
«نو ایا ستاسو مطلب دا دی چې له نورو قومونو سره اړیکې جوړول ناسم کار و؟»
سپین‌ږیري ورته وکتل.
«نه، هېڅکله نه. اړیکې د انساني ټولنې اړتیا ده. په پښتو کې د ملګرتوب کلمه شته. د دوستۍ، ملتیا او ګډ ژوند دا تصور له انسان څخه د هغه د اصلي هویت د اخیستو غوښتنه نه کوي. همدارنګه پییون د ټولنیز تنظیم او ګډ ځواک تصور دی. د تنظیم لپاره ولې اړینه ده چې فردي او قومي هویت له منځه یوړل شي؟»
په محکمه کې بیا چوپتیا خپره شوه.
قاضي له مدعي وپوښتل:
«ستا په اند، ستا له قوم سره څه شوي دي؟»
هغه لږ فکر وکړ او ځواب یې ورکړ:
«زه هېڅ یو قوم یا ټبر د خپل تاریخ د بدلون مسؤل نه ګڼم. په تاریخ کې د ځواک خپلې اړتیاوې وي، اقتصادي شرایط د انسانانو پر پرېکړو اغېز کوي او سیاسي اتحادونه کله ناکله نوي هویتونه هم رامنځته کوي. خو دا هم حقیقت دی چې کله یوه ټولنه خپل تېر تاریخ نه ساتي، خپلې ژبې ته ارزښت نه ورکوي او خپله ګډه تاریخي حافظه نوي نسل ته نه لېږدوي، نو هویت یې ورو ورو د نورو له خوا ورکړل شویو نومونو کې ورکېږي.»
قاضي وپوښتل:
«د خپلې دې ادعا لپاره شواهد لرې؟»
هغه ځواب ورکړ:
«ځینې لیکلي شواهد لرو، ځینې تاریخي نښې، ځینې کورني روایتونه او ځینې شفاهي تاریخونه. خو له محکمې دا غوښتنه نه کوم چې هر روایت دې له څېړنې پرته ومني. یوازې دا غواړم چې زموږ د تاریخ پر مخ د څېړنې دروازه پرانیستې پاتې شي. کوم روایت دې یوازې له دې امله رد نه شي چې د یوه لوی قوم د پېژندل شوي تاریخ برخه نه ده.»
قاضي د هغه خبرې په غور واورېدې.
په همدې وخت کې بل شاهد راوغوښتل شو. هغه یو ځوان څېړونکی و. خپل اسناد یې منظم کړل او ویې ویل:
«په تاریخ کې د قومونو د اکثریت او اقلیت ټاکنه یوازې د زېږون او مړینې په شمېرو نه کېږي. کډوالي، جګړې، اقتصادي بدلونونه، سیاسي اتحادونه، د ټبرونو یوځای کېدل او کلتوري اغېزې هم د نفوسو تناسب او ګډ هویت بدلولای شي. کله ناکله یو قوم د شمېر له پلوه موجود وي، خو نوم، ژبه او تاریخي پېژندنه یې په ټولنیز ژوند کې کمزورې شي.»
وکیل وپوښتل:
«ایا د دې معنا دا ده چې هر لوی قوم یو کوچنی قوم له منځه وړی دی؟»
ځوان ځواب ورکړ:
«نه. دا ډول عمومي پرېکړه به له تاریخ سره بې‌انصافي وي. د هرې زمانې، هرې سیمې او هر قوم شرایط توپیر لري. په ځینو ځایونو کې یوځای کېدل په خپله خوښه وي، په ځینو کې د ځواک پایله او کله دواړه لاملونه په ګډه نوی حالت رامنځته کوي. اړینه ده چې د تورونو پر ځای څېړنه وکړو.»
مدعي د لومړي ځل لپاره په ډاډه توګه سر وخوځاوه. هغه احساس کړه چې ښايي د دې دعوې اصلي موخه د چا مجرم ګرځول نه وي، بلکې د هغو پوښتنو ژوندي ساتل وي چې وخت چوپې کړې دي.
د محکمې بهیر روان و چې ناڅاپه بله موضوع راپورته شوه. دا ځل پوښتنه د تاریخي هویت نه، بلکې د اوسني دولتي ژوند په اړه وه.
یو ځوان محکمې ته مخ واړاوه او ویې ویل:
«موږ هم د همدې دعوې برخه یو. زموږ سره پېژندپاڼې، تعلیمي اسناد، اساسي قانون او دولتي ادارې شته، خو د خپل راتلونکي په پرېکړو کې برابره ونډه نه لرو. زموږ د سیمو سرچینې شته، خو د هغو د کارونې واک مو محدود دی. که پوښتنه وکړو، د دولت ضد وبلل شو.»
قاضي وپوښتل:
«ایا ته له دولت سره بغاوت غواړې؟»
ځوان ځواب ورکړ:
«نه، موږ په دولت کې خپله ونډه غواړو. مینه او پوښتنه د یو بل مخالف نه دي. که د کور چت څڅېږي او موږ یې د ترمیم غوښتنه کوو، دا له کور سره دښمني نه ده. موږ داسې دولت غواړو چې اساسي قانون پکې د ټولو لپاره یو شان وي، قانون د زورور او کمزوري ترمنځ توپیر ونه کړي او د خلکو وفاداري په چوپتیا پورې تړلې نه وي.»
په محکمه کې ناست یوه دولتي چارواکي مداخله وکړه:
«دولت له بهرنیو ګواښونو سره هم مخ وي. د ملي امنیت اړتیاوې له پامه نه شي غورځېدای.»
ځوان په درناوي ځواب ورکړ:
«موږ د امنیت له اړتیا نه انکار نه کوو. خو ایا کورنی عدالت هم د ملي امنیت برخه نه ده؟ ایا د خلکو باور د دولت ځواک نه دی؟ له بهرنۍ نړۍ سره اړیکې او همکاري پر خپل ځای اړینې دي، خو کله چې دولت د خپلو وګړو د باور پر ځای پر بهرنۍ سرپرستۍ ډېر تکیه وکړي، نو خپلې داخلي ستنې یې کمزورې کېږي.»
سپین‌ږیري تاریخپوه ورو وویل:
«په تاریخ کې د ختیځ هند کمپنۍ هم د سوداګرۍ په نوم راغلې وه. له سیمه‌ییزو واکمنانو سره یې اړیکې جوړې کړې او ورو ورو یې سیاسي نفوذ ترلاسه کړ. هره زمانه د دې بېلګې له مخې نه شو ارزولای، خو دا درس ترې اخیستل کېدای شي چې کومه ټولنه خپله داخلي وړتیا او ګډ تفاهم له لاسه ورکړي، د هغې په پرېکړو کې د نورو د لاسوهنې امکانات ډېرېږي.»
قاضي له ځوان وپوښتل:
«ستاسې نسل د خپلو مشرانو له مشرتابه خوښ نه دی؟»
ځوان وویل:
«موږ د خپلو مشرانو د تجربو درناوی کوو، خو راتلونکی یوازې تېر وخت ته نه شو سپارلای. نوی نسل باید د پرېکړو په بهیر کې شریک وي. موږ غواړو له خپل تاریخ څخه زده کړه وکړو، نه دا چې د هغه بندیان شو.»
د دې خبرې په اورېدو مدعي د خپلې دعوې یوه نوې معنا درک کړه. هغه یوازې د خپل نوم بېرته ترلاسه کول نه غوښتل؛ بلکې د راتلونکو نسلونو د هغه حق خبره یې هم کوله چې خپل هویت پخپله وپېژني او خپل راتلونکی پخپله وټاکي.
قاضي وروستۍ شاهده راوغوښته. هغه یوه ښځینه ښوونکې وه. هغې وویل:
«زه ماشومانو ته تاریخ ورزده کوم. زما په ټولګي کې د بېلابېلو ژبو ویونکي ماشومان ناست وي. کله څوک د یوه ماشوم د نوم پر تلفظ خاندي، کله د چا پر جامو تبصره کېږي او کله د چا ژبه ټیټه ګڼل کېږي. زه له هغوی پوښتم، که ستاسې ژبه د خپلو نیکونو تاریخي حافظه وي، نو د هغې پرېښودل ولې باید د ویاړ خبره وي؟ او که د بل چا ژبه له تاسې سره توپیر لري، نو ستاسې ژبې ته یې خطر څنګه پېښ کړی دی؟»
قاضي وپوښتل:
«تاسې ماشومانو ته څه ورزده کوئ؟»
ښوونکې وویل:
«دا چې یووالی د یو شان والي په معنا نه دی. په یوه خونه کې د بېلابېلو ژبو ویونکي ماشومان یوځای کېناستلی شي، په یوه دولت کې بېلابېل قومونه له خپلو نومونو او تاریخونو سره ژوند کولای شي. د هېچا هویت باید د بل چا د شتون لپاره ګواښ ونه ګڼل شي.»
هغې لږه شېبه تم شوه او ویې ویل:
«خو د هویت درناوی دا معنا هم نه لري چې هر تاریخي ادعا دې له څېړنې پرته رښتیا وګڼل شي. ماشومانو ته دا ورزده کول اړین دي چې له خپل تاریخ سره مینه ولري، خو حقیقت یوازې د خپل قوم ملکیت ونه ګڼي.»
دا جمله د محکمې په فضا کې د اوږدې مودې لپاره انګازې وکړې.
د محکمې د بهیر له بشپړېدو وروسته، قاضي د پرېکړې له اعلانولو مخکې له مدعي وروستۍ پوښتنه وکړه:
«که خپل اصلي نوم بېرته ترلاسه کړې، ایا قناعت به وکړې؟»
هغه ځواب ورکړ:
«جنابه! یوازې د نوم په بېرته ترلاسه کولو تاریخ نه راګرځي. زه غواړم ډاډه شم چې زموږ د نیکونو ژبه به خوندي وي، پر خپل تاریخ د څېړنې حق به ولرو او زموږ د کلتور درناوی به کېږي. تر ټولو مهمه دا چې زما ماشومان د بل چا سره د دوستۍ لپاره له خپل هویت څخه شرمنده نه شي.»
قاضي وپوښتل:
«او که نور قومونه هم د خپل هویت د ساتنې همدا غوښتنه وکړي؟»
هغه د لومړي ځل لپاره موسکی شو.
«نو همدا خو عدالت دی. کوم حق چې د ځان لپاره غواړم، د نورو لپاره یې هم منم. د یوه قوم عزت د بل قوم په سپکاوي نه شي ټینګښت موندلای.»
قاضي د پرېکړې لیکل پیل کړل. په محکمه کې ناست خلک غلي وو. لږه شېبه وروسته یې سر راپورته کړ او ویې ویل:
«دا محکمه د کوم قوم د تاریخي هویت وروستۍ پرېکړه نه شي کولای. د دې لپاره څېړنې، شواهدو او علمي خبرو اترو ته اړتیا ده. خو دا اصل روښانه دی چې هېڅ فرد یا قوم د خپل نوم، ژبې، تاریخ او کلتوري میراث د درناوي له حق څخه نه شي محرومېدای. همدارنګه له بل انسان سره د دوستۍ، ملګرتیا یا تنظیم لپاره د خپل اصلي هویت پرېښودل هم اړین نه دي.»
هغه قلم کېښود.
«په دې دعوه کې یوه داسې پوښتنه شته چې ځواب یې محکمه نه، بلکې ټولنه باید ورکړي: ایا موږ چمتو یو چې له بېلابېلو هویتونو سره د یو بل تر څنګ په برابرۍ ژوند وکړو؟»
خلک د پاڅېدو په حال کې وو. مدعي خپل اسناد راټول کړل. نه یې د بریا نارې وکړې او نه یې د چا پر ضد شکایت وکړ. یوازې د محکمې دروازې ته ورسېد او یوه شېبه ودرېد.
بهر یې زوی ورته منتظر و.
هغه وپوښتل:
«پلاره! پرېکړه زموږ په ګټه وشوه؟»
پلار دوسیه د هغه په لاس کې ورکړه او ویې ویل:
«پرېکړه لا بشپړه شوې نه ده.»
زوی په حیرانتیا وپوښتل:
«خو محکمه خو رخصت شوه؟»
پلار یې پر اوږه لاس کېښود.
«محکمه رخصت شوه، دعوه نه ده ختمه شوې. اوس دا دعوه ستاسې نسل باید پر مخ یوسي.»
زوی دوسیه پرانیسته. په لومړۍ پاڼه کې یې د خپلې کورنۍ زوړ نوم ولید، بیا یې پلار ته وکتل.
«ایا د خپل هویت د ساتلو لپاره باید له نورو جلا ژوند وکړو؟»
پلار ځواب ورکړ:
«نه زویه! موږ باید له نورو سره د ګډ ژوند کولو هنر زده کړو، خو خپل اصل باید هېر نه کړو. ملګرتوب موږ دوستان کوي، پییون موږ منظموي، خو له دې دواړو څخه هېڅ یو زموږ د هویت ځای نه شي نیولای. اړیکې جوړې کړئ، اتحادونه رامنځته کړئ، ګډ راتلونکی جوړ کړئ، خو هېچا ته د خپل نوم د ورکېدو واک مه ورکوئ او نه خپله د بل چا د نوم د له منځه وړلو هڅه کوئ.»
زوی دوسیه بنده کړه.
دواړه د سړک پر لور روان شول. په ښار کې په بېلابېلو ژبو لیکل شوي اعلانونه، په بېلابېلو جامو کې خلک او بېلابېل غږونه له یو بل سره ګډېدل. ژوند د خپل معمول په بهیر روان و.
پلار احساس کړه چې ښايي د انسانیت اصلي ستونزه توپیر نه وي، بلکې د توپیرونو باوجود د یو بل د برابرۍ نه منل وي.
هغه خپل زوی ته وویل:
«یاد ساته، قومونه یوازې د ځمکې په له لاسه ورکولو نه ورکېږي؛ کله د خپلې ژبې په هېرولو، کله د خپل تاریخ په نه ساتلو او کله د نورو له خوا ورکړل شوي هویت ته د خپل اصلي هویت په سترګه کتلو سره هم خپله پېژندنه له لاسه ورکوي.»
زوی وپوښتل:
«نو ایا د خپل هویت لپاره باید مبارزه وکړو؟»
پلار ځواب ورکړ:
«د خپل هویت لپاره باید پوهه ترلاسه کړو، تاریخ خوندي کړو، ژبه ژوندۍ وساتو او د خپلو حقونو لپاره د اساسي قانون په چوکاټ کې مبارزه وکړو. خو په دې مبارزه کې باید د بل چا هویت زموږ دښمن نه شي.»
دوی څو قدمه نور هم مخکې لاړل، چې زوی ناڅاپه وپوښتل:
«پلاره! که ټول خلک خپل خپل هویت وساتي، ایا موږ به کله هم یو قوم کېدای شو؟»
پلار ودرېد، زوی ته یې وکتل او ویې ویل:
«موږ ته اړتیا نشته چې ټول یو شان شو؛ اړتیا دا ده چې یو بل برابر وګڼو. یووالی د زړونو او حقونو له برابرۍ جوړېږي، نه د نومونو او ژبو له یو شان والي.»
زوی لږه شېبه غلی پاتې شو. بیا یې داسې پوښتنه وکړه چې پلار یې تمه نه لرله.
«پلاره! تاسې چې د اصلي هویت خبره کوئ، ایا هغه له پخوا راهیسې همداسې یو شان پاتې شوی دی؟ ایا زموږ نیکونو هم کله له نورو سره اړیکې نه دي جوړې کړې؟ ایا زموږ په ژبه، جامو، ژوند کولو او نومونو کې د نورو خلکو اغېزې نه دي ګډې شوې؟»
پلار ورته په غور وکتل. د لومړي ځل لپاره یې احساس کړه چې زوی یې یوازې د هغه خبرې نه اوري، بلکې ارزوي یې هم.
هغه ځواب ورکړ:
«بېشکه، زموږ پر هویت هم په بېلابېلو زمانو کې اغېزې شوې دي. هېڅ قوم له تاریخ څخه په جلا پاتې کېدو ژوندی نه شي پاتې کېدای. ژبې له یو بل څخه کلمې اخلي او ورکوي، کلتورونه له یو بل څخه زده کړه کوي او ټولنې د ګډ ژوند له امله نوې بڼې خپلوي. خو د بدلون او له منځه تلو ترمنځ توپیر شته. پوښتنه دا نه ده چې موږ له نورو څه ترلاسه کړي دي؛ پوښتنه دا ده چې په دې بهیر کې مو خپله ګډه تاریخي حافظه، خپله ژبه او د خپل انتخاب حق تر کومه بریده خوندي ساتلی دی.»
زوی سمدستي وپوښتل:
«نو بیا اصلي هویت څه شی دی؟ ایا هغه وینه ده، نسل دی، ژبه ده، سیمه ده او که تاریخ؟»
د پلار قدمونه ودرېدل.
د دې پوښتنې لپاره ورسره یو سمدستي او واحد ځواب نه و. هغه له کلونو راهیسې د هویت د ساتنې په اړه خبرې کړې وې، خو نن یې د لومړي ځل لپاره احساس کړه چې هویت یوه نه بدلېدونکې شتمني ګڼل هم ښايي د هغه حقیقت محدود کړي.
له لږې شېبې وروسته یې وویل:
«ښايي هویت د دې ټولو شیانو مجموعه وي او تر دې پورته یو شعور هم وي. انسان له خپل تېر تاریخ سره اړیکه لري، په خپل اوسني ژوند کې ژوند کوي او د راتلونکي لپاره پرېکړې کوي. هغه حق لري چې د خپلو نیکونو میراث وپېژني، خو د خپل راتلونکي د جوړولو واک هم باید ولري.»
زوی وویل:
«نو ایا موږ باید د تېر وخت د بېرته راګرځولو پر ځای هغه درک کړو؟»
پلار سر وخوځاوه.
«هو، تېر وخت بېرته نه شو راګرځولای، خو ترې زده کړه کولای شو. د هغه څه پر ماتم کولو چې له لاسه وتلي دي، باید دې ته وګورو چې په راتلونکي کې څه باید خوندي کړو. او کومې تېروتنې چې په تاریخ کې شوې دي، باید د نوي نسل په نوم بیا تکرار نه کړو.»
زوی دوسیه بیا پرانیسته. یوه تشه پاڼه یې راواخیسته او لیکل یې پیل کړل.
پلار وپوښتل:
«څه لیکې؟»
زوی وویل:
«زه غواړم د دې کورنۍ د تاریخ تر څنګ د هغې پوښتنې هم ولیکم. یوازې دا نه چې زموږ نیکونه څوک وو، بلکې دا هم چې له کومو خلکو سره یې ژوند کړی، له چا سره یې اړیکې جوړې کړې، له چا یې زده کړه کړې او په کومو شرایطو کې یې خپل نومونه بدل کړي دي. زه غواړم چې له موږ وروسته راتلونکي خلک یوازې د یوه نوم وارثان نه وي، بلکې د خپل تاریخ د درک کولو وړتیا هم ولري.»
پلار د هغه په لاس کې قلم ته وکتل. خپل زاړه اسناد ور په یاد شول، چې نومونه پکې ډېر وو، خو د هغو نومونو تر شا د انساني ژوند کیسې کمې وې. هغه احساس کړه چې ښايي د تاریخ تر ټولو لوی زیان یوازې د نومونو بدلېدل نه وي، بلکې له دغو نومونو سره د تړلو انسانانو د کیسو نه خوندي کېدل هم دي.
دوی دواړه د یو څه وخت لپاره په چوپتیا کې روان وو.
د ښار په یوه څلورلارې کې په بېلابېلو ژبو لیکل شوې لوحې ځوړندې وې. یوه دوکاندار له پېرودونکي سره په خپله مورنۍ ژبه خبرې کولې، یوه ماشوم خپل ملګري ته په بله ژبه غږ کاوه او نږدې یوه سپین‌ږیري په خپله ژبه چا ته د لارې پته ورکوله. هېچا د بل چا د ژبې د اخیستو هڅه نه کوله. دا یوه عادي منظره وه، خو د پلار لپاره پکې یو غیرعادي امکان نغښتی و.
هغه فکر وکړ چې ښايي ټولنې هغه وخت پیاوړې نه کېږي چې ټول غړي یې په یوه ژبه خبرې پیل کړي، بلکې هغه وخت پیاوړې کېږي چې هر څوک د خپلې ژبې د ویلو ډاډ او د بلې ژبې د اورېدو زغم ولري.
زوی د دوسیې د بندولو پر مهال وویل:
«پلاره! که سبا څوک زموږ د هویت په اړه پوښتنه وکړي، موږ به څه ځواب ورکوو؟»
پلار وویل:
«خپل نوم به ور وښیو، خپله ژبه به ورته واوروو، خپل تاریخ به ورته وړاندې کړو او دا به هم ورته ووایو چې له نورو سره ګډ ژوند کول غواړو. خو خپل تاریخ به د نورو پر ضد په دعوه نه بدلوو او نه به د نورو تاریخ د خپل هویت د ردولو وسیله ګرځوو.»
زوی بله پوښتنه وکړه:
«او که څوک زموږ تاریخ ونه مني؟»
پلار ځواب ورکړ:
«نو څېړنه به کوو، شواهد به وړاندې کوو او خبرې اترې به روانې ساتو. د هویت د ساتنې لپاره پوهې ته اړتیا ده، نه کرکې ته.»
دوی دواړه د کور پر لور روان شول.
د پلار په ذهن کې د محکمې منظره بیا راژوندۍ شوه. هغه ور په یاد شول چې قاضي د پرېکړې له اعلانولو مخکې پوښتلي وو، ایا له بېلابېلو هویتونو سره په برابرۍ ژوند کول ممکن دي؟ اوس هغه احساس کړه چې ښايي د دې پوښتنې ځواب له یوې پرېکړې، یوه قانون یا یوه نسل سره نه وي. دا یو دوامداره انساني بهیر دی چې هر نسل باید خپله ونډه پکې ادا کړي.
هغه خپل زوی ته وکتل. زوی یې دوسیه له ځان سره ټینګه نیولې وه. په دې دوسیه کې نور یوازې زاړه نومونه او ژېړ شوي اسناد نه وو؛ یوه نوې پاڼه هم ورزیاته شوې وه چې د راتلونکي نسل پوښتنې پرې لیکل شوې وې.
پلار په زړه کې فکر وکړ:
ښايي د تاریخ دعوه تر هغه وخته نه شي ختمېدای، څو چې موږ د خپل تېر تاریخ په اړه د پوښتنې حق ونه منو، د خپل اوسني ژوند مسؤلیت پر غاړه وانخلو او راتلونکی یوازې د میراث په توګه پاتې شویو نومونو ته ونه سپارو.
د لومړي ځل لپاره یې دا فکر وکړ چې د هویت ساتل په دې معنا نه دي چې هغه د وخت په یوه پړاو کې کنګل کړو، بلکې په دې معنا دي چې دومره ژوندی یې وساتو چې د نوي عصر پوښتنو ته ځواب ووایلی شي. کوم هویت چې له پوښتنو وېرېږي، ښايي د خپل تاریخ پر ځای د خپل تصور د ساتنې هڅه کوي.
هغه په هغه شپه خپله پخوانۍ دوسیه پرانیسته. په یوه پاڼه کې د خپلو نیکونو نومونه وو او په بله کې له بېلابېلو ټبرونو او ټولنو سره د هغوی د اړیکو یادونه شوې وه. یوه نوې پاڼه یې راواخیسته او پرې یې ولیکل:
«زموږ تاریخ یوازې دا نه دی چې موږ څوک وو؛ دا هم دی چې له چا سره مو اړیکې جوړې کړې، څه بدل شول، څه مو خوندي کړل او راتلونکو نسلونو ته څه پرېږدو.»
هغه قلم کېښود.
لږه شېبه وروسته یې خپله پخوانۍ پوښتنه رایاده شوه:
«رښتیا بیا بیا ووایه، ښايي زما باور بېرته راژوندی شي!»
خو نن یې احساس کړه چې د حقیقت له تکرار سره سره، د هغه څېړنه، سمونه او د هغه له مخې ژوند کول هم اړین دي. یوازې د تېر وخت د نومونو په تکرارولو راتلونکی نه جوړېږي.
هغه چې دوسیه بنده کړه، داسې یې احساس کړه چې د نوم دعوه اوس له محکمې څخه په یوه پراخه انساني پوښتنه بدله شوې ده.
اوس پوښتنه دا نه وه چې څوک په کوم نوم زېږېدلی، په کوم ټبر کې ورګډ شوی او په کوم تاریخ کې د کوم قوم یادونه شوې ده. اصلي پوښتنه دا وه چې ایا انسان کولای شي له خپل تېر تاریخ سره مینه ولري او په عین وخت کې له نورو سره عدالت وکړي؟ ایا کولای شي خپل هویت خوندي وساتي او د خپل هویت له توپیر لرونکي انسان ته هم برابر حق ورکړي؟ او ایا نوی نسل به دا ازادي ولري چې د خپلو نیکونو تاریخ وپېژني، پرې پوښتنې وکړي او د خپل ژوند لپاره نوې لارې وټاکي؟
ښايي د یوه قوم د بقا تر ټولو لوی ثبوت دا نه وي چې نوم یې څو پېړۍ پاتې شوی، بلکې دا وي چې خپل هویت یې ژوندی ساتلی او له نورو سره یې څه ډول انساني اړیکې جوړې کړې دي.
او ښايي د یوې ټولنې رښتینی پرمختګ له هغې ورځې پیلېږي چې خپلو ماشومانو ته یوازې دا نه وایي چې د دوی نیکونه څوک وو، بلکې دا واک هم ورکوي چې پخپله وټاکي چې څه ډول انسانان جوړېدل غواړي.
نوم د تېر وخت نښه ده، هویت د اوسني وخت شعور او راتلونکی یو مسؤلیت دی.
د دې دعوې پرېکړه لا پاتې وه؛ ځکه اوس د محکمې په کپس کې یوازې یو سړی نه، بلکې هر هغه نسل ولاړ و چې د خپل تېر وخت وارث هم و او د خپل راتلونکي مسؤلیت یې هم پر غاړه درلود.