لیکنه: سید انور شاه
د ۲۰۲۶ کال د نومبر اوومه نېټه وه. سهار لا په بشپړه توګه نه و روښانه شوی. د سهار د لمانځه پر مهال په خپله کوټه کې ناست وم. د برېښنا انورټر د معمول په څېر کار کاوه. دباندې په اسمان کې یوه مسافر وړونکې الوتکه د خپل منزل پر لور روانه وه. څو شېبې مې اسمان ته وکتل، بیا مې سترګې انورټر ته واوښتې. په ظاهره د دغو دواړو ترمنځ هېڅ تړاو نه ښکارېده، خو په ذهن کې مې یوه پوښتنه پیدا شوه: انسان پر ځمکه د لمر د انرژۍ د کارولو ګڼې لارې موندلې دي، خو ایا په راتلونکي کې به همدا انرژي د هوايي سفر او د نړۍ د صنعتي اړتیاوو یوه مهمه سرچینه وګرځي؟
زه پوهېدم چې یوازې د یوې الوتکې تېرېدل او د انورټر چلېدل د کوم علمي تړاو ثبوت نه شي کېدای. دا یوازې یوه تصادفي مشاهده وه، خو کله ناکله یوه کوچنۍ مشاهده لویې پوښتنې راولاړوي. پوښتنه دا وه چې که د لمر انرژي پر ځمکه د انسان د اړتیاوو په پوره کولو کې مرسته کولای شي، نو په فضا کې، چې د ورېځو، موسمونو او شپې او ورځې عادي اغېزې پکې توپیر لري، ولې ترې په لا اغېزمن ډول ګټه نه شي اخیستل کېدای؟
همدې فکر زه یوې داسې نړۍ ته بوتلم چې د اسلامي هېوادونو ساینسپوهان، انجنیران، د فزیک متخصصان او اقتصادي پلان جوړوونکي په یوه ګډ څېړنیز مرکز کې راټول شوي وو. دا کومه خیالي واکمني نه وه، بلکې داسې یو علمي اتحاد و چې بنسټ یې د اسلامي نړۍ پر ګډو سرچینو، انساني وړتیاوو او علمي همکارۍ ولاړ و.
په دغه مرکز کې د پاکستان، ترکیې، سعودي عربستان، ایران، مالیزیا، اندونیزیا، مصر او منځنۍ اسیا د بېلابېلو هېوادونو متخصصان موجود وو. د هغوی پر وړاندې یوه مهمه پوښتنه پرته وه: ایا په فضا کې د لمر د انرژۍ د راټولولو لوی سیستمونه جوړېدای شي او بیا د ځانګړو تخنیکي لارو، لکه مایکرووېو یا لېزر، له لارې ځمکې ته لېږدول کېدای شي؟
یوه ساینسپوه څرګنده کړه چې دا نظریه نوې نه ده. د نړۍ په بېلابېلو څېړنیزو مرکزونو کې د فضايي لمریزې انرژۍ پر امکاناتو کار روان دی. خو د دې لپاره داسې لمریز تختې اړینې دي چې په فضا کې انرژي راټوله کړي، د لېږد وړ بڼه ورکړي او د ځمکې پر مخ یې ځانګړو ترلاسه کوونکو مرکزونو ته ورسوي. په دې بهیر کې د انرژۍ ضایع کېدل، امنیتي تدابیر، مداري سیستمونه، د جوړولو لګښتونه او تخنیکي ستونزې اساسي اهمیت لري.
بل متخصص وویل، چې باید د غیرمعمولي ادعاوو پر ځای له کوچنیو تجربو پیل وکړو. لومړی دې په محدود کچ د انرژۍ د لېږد تجربه وشي، وروسته دې یې ګټورتیا او خوندیتوب وڅېړل شي او بیا دې په تدریجي ډول لویو پروژو ته لاره هواره شي.
زه په چوپتیا د هغوی خبرو ته غوږ وم. احساس مې وکړ چې اصلي ستونزه یوازې علمي نه ده، بلکې د ګډو لومړیتوبونو له ټاکلو سره هم تړاو لري. اسلامي نړۍ د لمر رڼا، پراخې دښتې، معدني سرچینې، سمندري لارې، ځوان نفوس او پانګه لري، خو د دغو سرچینو د ګډ علمي پلان په بڼه د کارولو لپاره سیاسي باور او د ادارو ترمنځ همکاري اړینه ده.
په غونډه کې وړاندیز وشو چې اسلامي هېوادونه دې یو ګډ څېړنیز صندوق جوړ کړي. هر هېواد دې د خپلې اقتصادي وړتیا له مخې ونډه پکې واخلي او د پروژې د مالکیت، ګټې او اداري واکونو لپاره دې د دوه اړخیز تفاهم له مخې اصول وټاکل شي. یوه استازي د ۵۱ او ۴۹ سلنې د ونډې لومړنی چوکاټ هم وړاندې کړ، خو سمدستي یې څرګنده کړه چې دا وروستۍ پرېکړه نه ده، بلکې د خبرو اترو لپاره یوازې یوه احتمالي بېلګه ده.
دلته د خبرو لوری بدل شو. یوه استازي وویل، چې زموږ د هېوادونو ترمنځ سیاسي اختلافات، اقتصادي ګټې او سیمهییزې سیالۍ به د ګډې پروژې د پرمختګ مخه ونیسي. بل استازي په ځواب کې وویل، که موږ د اختلافاتو باوجود په سوداګرۍ، اړیکو او نورو برخو کې تړونونه کولای شو، نو په ساینس او څېړنه کې همکاري ولې ناشونې ده؟
په همدې وخت کې یوه ځوان څېړونکي وویل، اسلامي نړۍ باید یوازې د انرژۍ د تولیدوونکو هېوادونو ټولګه پاتې نه شي، بلکې د ټکنالوژۍ د جوړولو، څېړنې او نوي نسل ته د علمي رهبرۍ د ورکولو مرکز هم وګرځي. د هغه په وینا، که موږ د هرې نوې ماشین، سافټویر او مهمې ټکنالوژۍ لپاره پر نورو متکي پاتې شو، نو طبیعي سرچینې به مو هم د بشپړ پرمختګ ضمانت ونه شي کړای.
د هغه خبرو زما پام زموږ د ټولنې د ښوونیز نظام پر لور واړاوه. زموږ په هېواد کې له یوې خوا داسې ښوونیز بنسټونه شته چې پرمختللي لابراتوارونه، تکړه ښوونکي او د څېړنې امکانات لري، خو له بلې خوا داسې ماشومان هم شته چې معیاري زده کړې ورته یوازې یو خوب دی. یو ځل د یوه ښوونځي مخې ته یوه ماشوم راته ویلي وو: «زه غواړم د دې ښوونځي پر ځای په هغه ښوونځي کې زده کړې وکړم.» ما ونه شو کړای داسې ځواب ورکړم چې د هغه د محرومیت احساس لږ کړي. په هماغه شېبه کې مې د طبقاتي ښوونیز نظام هغه دېوال ولید چې د هرې ټولنې د ګډ پرمختګ پر وړاندې خنډ ګرځي.
ما فکر وکړ، په داسې نړۍ کې چې یو ماشوم د خپلې خوښې ښوونځي ته د داخلېدو هیله نه شي پوره کولای، موږ به څنګه په فضا کې د لمریزې انرژۍ د لویو پروژو خوبونه رښتیا کړو، تر څو چې بنسټیزې زده کړې، علمي روزنه او د فرصتونو عادلانه وېش خپل لومړیتوب ونه ګرځوو؟
په غونډه کې یوه سپین ږیري ساینسپوه د حضرت عمر فاروق رضی الله عنه د حکومتولۍ او حساب ورکونې د طریقې یادونه وکړه او ویې ویل، چې واک او سرچینې د ولس امانت دی. واکمنان باید دا ونه ګوري چې د ځان لپاره یې څومره امکانات ځانګړي کړي، بلکې دا باید وارزوي چې د خلکو اړتیاوې تر کومه بریده پوره شوې دي. په خبرو کې هغه منسوب قول هم یاد شو چې که زما معاش ټاکئ، نو د یوه مزدور په اندازه یې وټاکئ. نوموړي وویل، د دولتي سرچینو د واکمنانو لپاره د حساب ورکونې دغه تصور نن هم هماغومره مهم دی.
ما احساس کړه چې علمي پرمختګ او اخلاقي مسؤلیت له یو بل څخه نه شي بېلېدای. که د څېړنې موخه یوازې د څو ځواکمنو ادارو یا پانګهوالو د ګټې زیاتول وي، نو د هغې پایلې به عام انسان ته ونه رسېږي.
خبرې روانې وې چې یوه متخصص وویل، په راتلونکي کې د فضايي لمریزې انرژۍ برېښنا د صنعتونو، کرنیزو سیستمونو، د اوبو د پاکولو مرکزونو او برېښنايي ترانسپورټ لپاره د کارولو امکانات څېړل کېدای شي. دا به د انرژۍ پر دودیزو سرچینو فشار کم کړي، خو دا په دې معنا نه ده چې تېل، ګاز او نورې سرچینې به سمدستي بېګټې شي.
ما ترې وپوښتل، ایا په راتلونکي کې به الوتکې هم په بشپړ ډول د لمر په انرژۍ وچلېدای شي؟ هغه په موسکا ځواب راکړ چې په کوچنیو ازمایښتي الوتکو او بېپیلوټه هوايي سیستمونو کې د لمریزې انرژۍ کارول له وړاندې ممکن شوي دي، خو د لویو مسافر وړونکو الوتکو د انرژۍ اړتیاوې، وزن، چټکتیا او د اوږدې مودې الوتنې شرایط ډېر پېچلي دي. له همدې امله باید د خوبونو تر څنګ علمي محدودیتونه هم ومنو.
دغه ځواب زه قانع کړم. پرمختګ دا نه دی چې هر ناممکن کار سمدستي ممکن وبولو، بلکې پرمختګ دا دی چې د هغو پوښتنو د ځواب موندلو لپاره علمي څېړنې وکړو چې نن ناممکنې ښکاري.
ما تصور وکړ، که اسلامي نړۍ په ګډه داسې یو علمي مرکز جوړ کړي چې ځوانانو ته پکې د څېړنې فرصتونه برابر وي، پوهنتونونه له صنعت سره وتړل شي، تکړه زدهکوونکي د اقتصادي وضعیت پر ځای د وړتیا له مخې پرمختګ وکړي او علمي نوښتونه د ولس د هوساینې لپاره وکارول شي، نو راتلونکی نسل به یوه بېله نړۍ وویني.
خو د دې لپاره باید په خپل فکر کې هم بدلون راولو. دا ومنو چې علم د کوم یوه قوم، مذهب، ژبې یا سیمې میراث نه دی. د انسانیت پرمختګ د بېلابېلو تمدنونو د علمي تبادلې له لارې ممکن شوی دی. اسلامي نړۍ هم باید له خپل تاریخي علمي میراث څخه الهام واخلي او په معاصرو څېړنو کې خپله ونډه ادا کړي.
د غونډې په پای کې داسې کوم تړون لاسلیک نه شو چې بله ورځ د نړۍ د انرژۍ نظام بدل کړي. نه کومه فضايي پروژه سمدستي پیل شوه او نه سیاسي اختلافات له منځه ولاړل. خو د یوې ګډې څېړنیزې کمېټې پر جوړولو، د اوسنیو علمي وړتیاوو پر ارزونه او د پړاو په پړاو ازمایښتي پروژو پر چمتو کولو هوکړه وشوه.
ناڅاپه له خپلو فکرونو راویښ شوم. په کوټه کې انورټر لا هم چلېده او دباندې د سهار رڼا خپرېده. هغه الوتکه نور په اسمان کې نه ښکارېده. زما په ذهن کې یوازې یوه پوښتنه ګرځېده: ایا زموږ راتلونکی نسل به هم یوازې د نورو هېوادونو له خوا جوړه شوې ټکنالوژي کاروي، که یوه ورځ به د خپل علم او څېړنې له لارې نړۍ ته نوی لوری هم ورکولای شي؟
ښايي د اسلامي نړۍ د علمي مرکز کېدو خوب په یوه لویه پروژه پوره نه شي. د دې لپاره به د ښوونځي له ماشوم څخه نیولې د پوهنتون تر څېړونکي، له بزګر څخه تر صنعتکار او له واکمن څخه تر عادي وګړي پورې هر څوک باید خپله ونډه ادا کړي.
زه دې پایلې ته ورسېدم چې اصلي بدلون به هغه ورځ پیل شي چې خپلو ماشومانو ته یوازې د دندې موندلو لپاره نه، بلکې د پوښتنې کولو، څېړنې، موندنې او د انسانیت د ستونزو د حل لپاره زده کړې ورکړو. کله چې زموږ دولتونه له خپلو اختلافاتو سره سره علم ګډه شتمني وګڼي او سرچینې مو د څو کسانو د ملکیت پر ځای د ټولنې د ګډې سوکالۍ وسیله وګرځي.
لمر هر سهار بې له توپیره راخېژي. هغه له کوم مذهب، قوم، ژبې یا پولې اجازه نه اخلي. رڼا یې د ټولو لپاره ده. ښايي همدا د طبیعت هغه درس وي چې په درک کولو سره یې موږ داسې علمي نړۍ جوړولای شو چې ساینس پکې د ځواک د ښودلو پر ځای د انسانیت د خدمت وسیله وي.
او ښايي یوه ورځ اسلامي نړۍ هم وکولای شي چې خپل تاریخي علمي میراث یوازې د ویاړ موضوع ونه ګرځوي، بلکې هغه په معاصرو څېړنو، علمي موندنو او د انسانانو د هوساینې په عملي سفر بدل کړي.
