يو خوب، د انسان شعور او د تمدن د راتلونکي يوه کيسه

ليکنه: سيد انور شاه

شپه ډېره ژوره شوې وه. د ښار څراغونو له لرې د يوې مصنوعي کهکشان منظره جوړوله. زه په خپله کوټه کې ناست وم او د بشري تاريخ، تمدن او راتلونکي په اړه مې فکر کاوه. کتابونه راته پرانيستي پراته وو، خو ذهن مې پر يوه مخ نه درېده، بلکې د پېړيو په اوږدو کې يې سفر کاوه. کله به د تېر وخت ستر مفکرين راته ودرېدل، کله به د اوسني سياسي نظام او ټولنيزو تضادونو پوښتنې راولاړې شوې او کله به مې د داسې راتلونکې نړۍ تصور ذهن ته راغی چې هلته د انسان پېژندنه د هغه په شتمنۍ، مقام او ځواک نه، بلکې په کردار او د انسانيت په خدمت پورې تړلې وي.
د همدې فکرونو په منځ کې مې سترګې درنې شوې او خوب يووړم. په خوب کې مې ځان په يوه پراخه ميدان کې وليد. هلته د بېلابېلو ژبو، ټولنيزو شاليدونو او مسلکونو خلک راټول وو. د ټولو پر څېرو يو ډول اندېښنه ښکارېده. چا د انصاف غوښتنه کوله، چا د روزګار، چا د زده کړې او روغتيايي اسانتياوو او چا د خپلو ماشومانو د خوندي راتلونکي په اړه اندېښنه لرله. د ميدان په منځ کې يوه لويه ودانۍ ولاړه وه چې پر دروازه يې ليکل شوي وو: «د بشري تمدن راتلونکې لاره».
ودانۍ ته دننه شوم، يو پراخ تالار مې وليد. پر دېوالونو د بشري تاريخ د بېلابېلو پړاوونو انځورونه ځوړند وو. په ځينو کې د لرغونو تمدنونو پاتې شوني، په ځينو کې د صنعتي انقلاب منظرې، په نورو کې د علمي پرمختګ نښې او په ځينو کې د نويو ښارونو لوړې ودانۍ ښکارېدې. خو د دغو ټولو انځورونو په منځ کې يو انځور داسې و چې زه يې ودراولم. په يوه خوا کې شاندارې ودانۍ وې او په بله خوا کې د همدغو ودانيو تر سيوري لاندې داسې خلک ناست وو چې له ژوندانه له بنسټيزو اړتياوو بې برخې وو.
ما تر څنګ ولاړ يوه سپين ږيري ته وويل: «ايا همدا د انسان پرمختګ دی؟ ايا لوړې ودانۍ، پرمختللي ماشينونه، مصنوعي ځيرکتيا او فضا ته سفر د تمدن د بريا معيارونه دي؟»
سپين ږيري راته وکتل او ويې ويل: «د پرمختګ دا ټولې نښې پر خپل ځای ارزښت لري، خو اصلي پوښتنه دا ده چې دغو لاسته راوړنو د عام انسان په ژوند کې څه بدلون راوستی دی؟ که د علمي پرمختګ سربېره انسان لا هم له لوږې، ناروغۍ، ناپوهۍ، بې عدالتۍ او وېرې سره مخ وي، نو اړينه ده چې د پرمختګ پر خپل معيار له سره غور وکړو.»
ما وپوښتل: «نو د بشري تمدن اصلي موخه بايد څه وي؟»
هغه وويل: «داسې نړۍ چې د هېڅ ماشوم راتلونکی د مور او پلار په اقتصادي حالت پورې تړلی نه وي، زده کړه د کومې ځانګړې طبقې ميراث نه وي، درملنه يوازې د شتمنو امتياز نه وي، دندې د واسطې پر ځای د وړتيا له مخې ورکړل شي او دولت خپل وګړي د رعيت په توګه نه، بلکې د برابر حق لرونکو انسانانو په توګه وپېژني.»
ما وويل: «خو دا هر څه به څنګه ممکن شي؟ د نړۍ په ډېرو ټولنو کې شتمني د يو څو کسانو په لاسونو کې راټوله شوې ده. د واک مرکزونه د خپلو ګټو ساتنه کوي او عام انسان لا هم د خپلو بنسټيزو حقونو لپاره مبارزه کوي.»
سپين ږيري ځواب راکړ: «د دې پيل د دولت د مفهوم له سم درک څخه کېږي. دولت د کومې کورنۍ، طبقې، ادارې يا واکمن شخصيت ملکيت نه دی. دولت د خلکو د ګډ باور او د هغوی د حقونو د ساتنې يو نظام دی. موخه يې د واک د تلپاتې ساتلو پر ځای د وګړو ژوند خوندي، باعزته او غوره کول دي.»
ما وويل: «خو ډېری وخت واکمنان د خلکو په نوم واک ترلاسه کوي او بيا همدغه خلک له حساب ورکولو څخه محروموي.»
هغه موسکی شو او ويې ويل: «همدا لامل دی چې په هر متمدن ټولنه کې واک بايد ځواب ويونکی وي. هېڅ شخص، اداره او څوکۍ له قانونه پورته نه شي کېدای. د قانون واکمني يوازې دا معنا نه لري چې کمزوری سزا وويني، بلکې ځواکمن هم بايد د هماغه قانون تابع وي. که عدالت يوازې د کمزوري لپاره وي او ځواکمنو ته بېل معيار ټاکل شوی وي، نو هغه عدالت نه، بلکې د ځواک اداره ده.»
موږ بلې کوټې ته ننوتو. هلته پر يو لوی مېز د نړۍ د بېلابېلو سيمو نقشې پرتې وې. يوه ځوانه ښځه د يوې نقشې مخې ته ولاړه وه. په لاس کې يې کتاب و او په سترګو کې يې باور ښکارېده. ما ترې وپوښتل: «تاسو دلته د څه شي په لټه کې ياست؟»
هغې وويل: «زه د داسې ټولنې تصور لټوم چې ښځې پکې يوازې د نفوس يوه برخه نه، بلکې د ټولنيز، علمي، اقتصادي او سياسي پرمختګ برابرې برخې والې وبلل شي. هېڅ ټولنه د ښځو له ګډون پرته بشپړ پرمختګ نه شي کولای. که د ټولنې نيمايي وګړي له فرصتونو، زده کړې او پرېکړو کولو څخه لرې وساتل شي، د پرمختګ ادعا نيمګړې پاتې کېږي.»
ما وپوښتل: «ايا يوازې د فرصتونو برابرول بسنه کوي؟»
هغې وويل: «نه، له فرصتونو سره خوندي چاپېريال، قانوني ساتنه، اقتصادي خپلواکي او عملي ګډون هم اړين دي. د ښځو پرمختګ د يوې ځانګړې طبقې مسئله نه ده، بلکې د ټولې ټولنې د پرمختګ بنسټيزه غوښتنه ده.»
په بله کوټه کې د ښوونيزو ادارو انځورونه وو. په ځينو کې عصري لابراتوارونه، په ځينو کې کتابتونونه او په نورو کې داسې ښوونځي ښکارېدل چې چتونه يې نړېدلي وو. يو ښوونکی د ماشومانو تر منځ ناست و او هغوی ته يې درس ورکاوه. ما ترې وپوښتل: «د زده کړې راتلونکی څه دی؟»
هغه وويل: «د زده کړې موخه يوازې د سندونو وېشل نه دي، بلکې په انسان کې د پوښتنې، فکر، څېړنې او سمې پرېکړې کولو وړتيا پيدا کول دي. په کومه ټولنه کې چې د پوښتنې کولو مخه نيول کېږي، هلته علم پرمختګ نه شي کولای. زده کړه انسان يوازې د دندې لپاره نه چمتو کوي، بلکې د خپلو حقونو، دندو او ټولنيزو مسووليتونو په اړه يې هم پوهوي.»
ما وويل: «خو زموږ په ټولنه کې زده کړه هم د طبقو په وېش اخته ده. په يوه خوا کې له عصري اسانتياوو ډک ښوونيز بنسټونه دي او په بله خوا کې داسې ماشومان دي چې لومړنۍ ښوونيزې اسانتياوې هم نه لري.»
ښوونکي ځواب راکړ: «همدا هغه توپير دی چې له منځه وړل يې د دولت مسووليت دی. معياري زده کړه د هر ماشوم حق دی، نه د کورنۍ د اقتصادي وسې انعام. تر څو چې دولت زده کړې ته لومړيتوب ورنه کړي، په ټولنه کې برابر فرصتونه نه شي رامنځته کېدای.»
موږ وړاندې لاړو او يو روغتون مو وليد. په يوه برخه کې يې عصري ماشينونه او اسانتياوې وې، خو په بله برخه کې ناروغان د درملنې په تمه ناست وو. ما هلته له يوه ډاکټر څخه وپوښتل: «ايا روغتيايي خدمتونه هم بايد د انسان د اقتصادي حالت تابع وي؟»
هغه وويل: «نه، ناروغي د چا شتمني او بې وزلي نه ګوري. درملنې ته لاسرسی د انسان بنسټيز حق دی. داسې نظام ته اړتيا ده چې اړمن انسان يوازې د پيسو د نشتوالي له امله له درملنې بې برخې نه شي. د دولت دنده ده چې روغتيايي اسانتياوې هر وګړي ته ورسوي او درملنه د سوداګريزې ګټې پر ځای د انساني اړتيا له مخې وارزوي.»
له هغه ځايه وروسته يو داسې تالار ته ورسېدو چې د اقتصادي نظام په اړه پکې بحث روان و. يوه اقتصادپوه وويل: «په نړۍ کې د سرچينو د کمښت په پرتله لويه ستونزه د هغو ناعادلانه وېش دی. که د پرمختګ ګټې يوازې د ټولنې محدودې طبقې ته ورسېږي او اکثريت خلک د خپلو بنسټيزو اړتياوو لپاره مبارزه کوي، نو د اقتصادي پرمختګ ګټه ټولنيز ارزښت نه شي پيدا کولای.»
ما وپوښتل: «ايا دا معنا لري چې د شتمنۍ د پيدا کولو مخه دې ونيول شي؟»
هغه وويل: «هېڅکله نه. سوداګري، صنعت، پانګونه او شخصي هڅې د اقتصادي پرمختګ مهمې سرچينې دي، خو ورسره عادلانه فرصتونه، د کارګرانو حقونه، مناسبه مزدوري، د مالياتو شفاف نظام او د انحصارونو مخنيوی هم اړين دي. اقتصادي نظام بايد داسې وي چې د کار درناوی پکې وشي، د شتمنۍ د پيدا کولو فرصتونه ټولو ته برابر وي او هېڅوک له بنسټيزو اړتياوو بې برخې پاتې نه شي.»
ما وپوښتل: «او بې روزګاري؟»
هغه ځواب راکړ: «روزګار يوازې د عايد سرچينه نه ده، بلکې د انساني عزت، پر ځان د باور او ټولنيز ثبات وسيله هم ده. دولت بايد داسې تګلارې جوړې کړي چې مهارتونه، صنعت، کرنه، نوې ټکنالوژي او واړه کاروبارونه پياوړي کړي. ځوانانو ته بايد د تشو ژمنو پر ځای عملي فرصتونه برابر شي او په ګومارنو کې د واسطې، خپلولۍ پالنې او فساد پر ځای وړتيا ته لومړيتوب ورکړل شي.»
په همدې وخت کې يو کس په خبرو کې ورګډ شو او ويې ويل: «خو که د پرمختګ له ټولو پروژو سره سره فساد موجود وي، نو سرچينې به څنګه خلکو ته ورسېږي؟»
اقتصادپوه ځواب ورکړ: «فساد يوازې دولتي خزانې ته زيان نه رسوي، بلکې د خلکو او دولت تر منځ باور هم له منځه وړي. د فساد د مخنيوي لپاره شفاف نظام، خپلواکه څارنه او حساب ورکونه، معلوماتو ته د خلکو لاسرسی، پياوړي قضايي بنسټونه او په پرېکړو کې ځواب ويونه اړين دي. حساب ورکونه د سياسي مخالف د ځپلو په معنا نه ده، بلکې د قانون له مخې له هر واکمن او مسوول څخه د ځواب غوښتلو بهير دی.»
ما وپوښتل: «ايا يوازې د ادارو اصلاح بسنه کوي؟»
هغه وويل: «نه، د ادارو تر څنګ د ټولنيز شعور بدلون هم اړين دی. وګړي بايد د خپلو حقونو تر څنګ د خپلو مسووليتونو احساس هم ولري. د مالياتو ورکول، د قانون مراعاتول، د عامه شتمنيو ساتنه، د نورو د حقونو درناوی او پر شخصي ګټو د ټولنيزو ګټو لومړيتوب د يوې مسوولې ټولنې بنسټ جوړوي.»
ناڅاپه د تالار رڼا کمه شوه. پر يوې لويې پردې د نړۍ په بېلابېلو سيمو کې د جګړو، بې ځايه کېدو، چاپېريالي ويجاړۍ، لوږې، د وسلو سيالۍ او د طبيعي سرچينو د بې‌سارې کارونې انځورونه راښکاره شول. ما هلته يوه پوه ته وپوښتل: «کله چې انسان په ساينس کې دومره پرمختګ کړی، نو بيا ولې نړۍ له جګړو او ويجاړۍ څخه نه شي ژغورل کېدای؟»
هغه ځواب راکړ: «ځکه د انسان د مادي پرمختګ او د شعور د ودې تر منځ لا هم ډېر واټن شته. انسان د ځمکې د سرچينو د کارولو او فضا ته د رسېدو لارې زده کړې دي، خو د اختلافاتو د زغملو، د ځواک د محدودولو او د ګډو ستونزو د حل هنر يې لا تر اوسه په بشپړ ډول نه دی زده کړی.»
ما وپوښتل: «ايا په نړيواله کچه هم نوي نظام ته اړتيا شته؟»
هغه وويل: «اړتيا د يوه داسې نړيوال ټولنيز تړون ده چې انسانيت پر ګډو اصولو سره متحد کړي. د دغه تړون بنسټ بايد د انسان کرامت، بنسټيز حقونه، عدالت، برابري، سوله، د چاپېريال ساتنه او ګډ مسووليت وي. د نړۍ هېوادونه کولای شي د خپلې خپلواکۍ او ملي ګټو تر څنګ پر هغو نړيوالو اصولو هم هوکړه وکړي چې د جګړو، لوږې، ناروغيو، چاپېريالي ګواښونو او د انسان د استثمار پر وړاندې د ګډې مبارزې بنسټ جوړ کړي.»
ما وپوښتل: «ايا ځواکمن هېوادونه به هم داسې تړون ومني؟»
هغه ځواب راکړ: «دا به اسانه نه وي، ځکه په نړيوال سياست کې د ځواک او ګټو رول تل مهم پاتې شوی دی. خو د انسانيت پر وړاندې شته ګواښونه د کوم يوه هېواد تر پولو محدود نه دي. د اقليمي بدلون، وباوو، جګړو، کډوالۍ او اقتصادي بې ثباتۍ اغېزې پر ټولو هېوادونو پرېوځي. له همدې امله نړيواله همکاري اوس يوازې يوه اخلاقي غوښتنه نه ده، بلکې د انسان د بقا اړتيا هم ده.»
خبرې روانې وې چې ناڅاپه يو غږ پورته شو. چا له ټولګې څخه پوښتنه وکړه:
«ما ته د ډاډ ورکولو لپاره خبرې نه، بلکې د حقيقت کوم ثبوت وښاياست!»
له دې پوښتنې وروسته په ټول تالار کې چوپتيا خپره شوه. هر چا يو بل ته کتل. بيا يو زوړ کارګر مخکې راغی او ويې ويل: «د رښتينولۍ ثبوت په ويناوو کې نه، بلکې د خلکو د ژوند په حالاتو کې موندل کېږي. کله چې کارګر ته د خپل کار بشپړ مزد ورکړل شي، کله چې په محکمه کې د شتمن او بې وزله لپاره يو قانون وي، کله چې هېڅ ماشوم د لوږې له امله له زده کړې پاتې نه شي، کله چې ناروغ د درملنې لپاره سرګردانه نه وي، کله چې ښځې برابر فرصتونه ولري او وګړي په خپلو کورونو کې له وېرې پرته ژوند وکړي، نو پوه شئ چې بشري پرمختګ خپل رښتينی مفهوم موندلی دی.»
يو ځوان د هغه خبرې وغځولې او ويې ويل: «او کله چې واک د خلکو پر وړاندې ځواب ويونکی وي، دولتي سرچينې د عامه هوساينې لپاره ولګول شي، اختلاف د دښمنۍ په سترګه ونه کتل شي او د انسان عزت د هغه د مقام او شتمنۍ له مخې ونه سنجول شي، نو بشري تمدن به نوي پړاو ته داخل شوی وي.»
ما د ټولو خبرې واورېدې او احساس مې وکړ چې دا خوب يوازې د يوې مثالي نړۍ انځور نه دی، بلکې د هغو بنسټيزو اصولو يادونه ده چې له هغو پرته هېڅ ټولنه دوامدار پرمختګ نه شي کولای. د بشري تمدن د بريا معيار دا نه دی چې څومره لوړې ودانۍ يې جوړې کړې، څومره وسلې يې جوړې کړې او څومره شتمني يې راټوله کړې ده، بلکې دا دی چې انسان يې څومره خوندي، باعزته، خپلواک او هوسا کړی دی.
په همدې شېبه کې د خوب منظره بدلېده. ودانۍ، تالار، کتابونه او ټول هغه څېرې ورو ورو په لوګي کې ورکېدې. ما وروستی ځل شاته وکتل، د دروازې پر سر يوه جمله روښانه شوې وه:
«د تمدن رښتينی پرمختګ به له هغې ورځې پيل شي چې د انسان ارزښت د هغه په شتمنۍ نه، بلکې د هغه په انساني کرامت وټاکل شي.»
سترګې مې پرانيستې او د سهار رڼا کوټې ته ننوتې وه. پر مېز کتابونه هماغسې پرانيستي پراته وو او بهر ژوند د معمول په څېر روان و. خو زما په ذهن کې يوه پوښتنه پاتې وه: ايا موږ رښتيا هم د داسې نړۍ پر لور روان يو، که د پرمختګ په نوم يوازې خپل تضادونه لا پسې عصري کوو؟
ښايي د بشري تمدن راتلونکی د همدې پوښتنې په ځواب کې پټ وي. دولتونه، ادارې، اقتصادونه او نړيوال نظامونه ټول د انسان لپاره دي، نه انسان د هغوی لپاره. تر څو چې دغه بنسټيز حقيقت زموږ د ګډ شعور او عملي نظام برخه نه وي ګرځېدلی، د پرمختګ ادعاوې به نيمګړې پاتې وي.
ښايي دا د بشري تمدن تر ټولو ستر منزل وي، او ښايي هغه ورځ به زما د ډاډ لپاره هېڅ دليل ته اړتيا نه وي، کله چې انسانيت خپلې ادعاوې په حقيقت بدلې کړې وي.