لیکنه: سید انور شاه
نن مې د څه لیکلو اراده نه لرله. د چای پیاله مې مخې ته پرته وه. یوه غوړپ مې ترې واخیست، نو سترګې مې پر هغه د ځمکې پر نقشې ولګېدې چې پر مېز پرته وه. دا له پلاستیک څخه جوړه شوې کره وه، چې پاس او لاندې یې د سپینو زرو په څېر د فلزي پټۍ ترمنځ داسې لګېدلې وه چې د ګوتې په یوه خوځښت به ټوله نړۍ پر خپل محور راڅرخېده.
په ناخبرۍ کې مې هغه وڅرخوله. بیا مې دویم او درېیم ځل هم همدا کار تکرار کړ. له هر چورلښت سره به لویې وچې، سمندرونه، ټاپوګان او هېوادونه زما د سترګو مخې ته تېرېدل. ناڅاپه مې ګوته د ارام سمندر پر یوه کوچني ټاپو کریتیماتي ولګېده. دا د کریباتي ټاپو و، چې د نړۍ په مېشتو سیمو کې نوی ورځ تر ټولو مخکې پکې پیلېږي.
له ځان سره مې وویل، عجیبه ده! پر همدې یوې ځمکنۍ کرې کې په یوه ځای کې سهار راختلی وي، په بل ځای کې خلک د تېرې ورځې ستړیا شاته پرېږدي او په بل ځای کې شپه لا د خپل پیل په پړاو کې وي.
ما کره نوره هم وڅرخوله. ګوته مې د ارام سمندر بلې غاړې ته د بیکر او هاولینډ د نامېشتو ټاپوګانو څنګ ته ودرېده، چې د نړۍ د وخت د وروستیو سیمو په کتار کې راځي. د انسانانو په مېشتو سیمو کې امریکن ساموا او نیووي هم د ورځې د پای له وروستیو ځایونو څخه دي.
څو شېبې مې نقشې ته کتل. بیا نه پوهېږم ولې داسې احساس راته پیدا شو چې دا یوازې د ځمکې نقشه نه ده، بلکې د انسانانو د ژوند، محرومیتونو، هیلو او تضادونو یو پرانیستی کتاب دی.
په همدې شېبه کې زما مخې ته د بېلابېلو سیمو څو کسان راڅرګند شول. څېرې یې بېلې وې، جامې یې بېلې وې، ژبې یې بېلې وې، خو په سترګو کې یې یوه شان ستړیا او په پوښتنو کې یې یوه شان بې قراري ښکارېده.
له لومړي کس څخه مې وپوښتل:
«ته له کوم ځایه راغلی یې؟»
هغه ځواب راکړ:
«له داسې یوې سیمې څخه راغلی یم چې د ځمکې په تل کې یې د معدنیاتو خزانې پرتې دي، په غرونو کې یې طبیعي شتمنۍ دي، په سیندونو کې یې اوبه شته، خو زموږ په کورونو کې رڼا نشته. زموږ ماشومانو ته د معیاري زده کړو اسانتیاوې نشته او ناروغان مو د مناسبې درملنې له اسانتیاوو بې برخې دي.»
ما وپوښتل:
«ایا ستاسو واکمنان له دې حالاتو خبر نه دي؟»
هغه موسکی شو او ویې ویل:
«واکمنان پر هر څه پوهېږي، خو د پوهېدو او درک کولو ترمنځ توپیر شته. زموږ د شتمنیو حساب ساتونکي ډېر دي، خو زموږ د محرومیتونو ځواب ویونکی څوک نشته.»
بله پوښتنه مې ترې وکړه:
«ایا تاسو د خپل حالت د بدلولو هڅه نه ده کړې؟»
هغه ځواب راکړ:
«هڅه مو کړې ده، خو موږ خپله ګډه پیاوړتیا په شخصي ګټو ووېشله. زموږ کمزوري یوازې د سرچینو نشتوالی نه دی، بلکې د یو بل پر وړاندې د باور نشتوالی هم دی.»
له دې وروسته یو بل کس مخې ته راغی. په لاس کې یې کتاب و.
ما ترې وپوښتل:
«ستا په لاس کې کتاب دی، ایا ته لوستی یې؟»
هغه وویل:
«زه د نوې نړۍ له غوښتنو او اړتیاوو خبر یم. پوهېږم چې مصنوعي ځیرکتیا، ساینسي څېړنې، ټکنالوژي او عصري اقتصاد نړۍ کوم لوري ته بیايي. خو زما په سیمه کې لا هم داسې ماشومان شته چې ښوونځي ته د تګ اسانتیا نه لري. زه د نړۍ د پرمختګ په اړه لوستلای شم، خو په خپل کلي کې د دغه پرمختګ نښې نه شم لیدلای.»
په حیرانتیا مې ترې وپوښتل:
«ایا د دې محرومیت احساس نه کوې؟»
هغه وویل:
«احساس یې کوم، خو د احساس د پوهې، تنظیم او ګډ عمل په بڼه بدلولو لپاره فرصتونه هم اړین دي. یوازې د محرومیت شکایت کول هېڅ قوم پرمختګ ته نه شي رسولای.»
د هغه ځواب مې په ذهن کې ډېر وخت انګازې کولې.
اوس یوه مېرمن مخې ته راغله. دوه ماشومان ورسره وو. ما ترې وپوښتل:
«ستاسو د ماشومانو راتلونکی څه دی؟»
هغې وویل:
«زه غواړم چې زما ماشومان د خپلو خوبونو د ټاکلو واک ولري. که ډاکټران، انجنیران، ښوونکي یا ساینسپوهان جوړېدل غواړي، باید جوړ شي. خو زموږ په ټولنه کې لا هم ځینې خلک د ښځې زده کړه د کورنۍ اړتیا نه، بلکې یوه اضافي اسانتیا ګڼي.»
ما وپوښتل:
«ایا ته دا فکر بدلولای شې؟»
هغې ځواب راکړ:
«یوازې زه یې نه شم بدلولای، خو یوه لوستې ښځه یوازې خپل راتلونکی نه بدلوي، بلکې د راتلونکو نسلونو فکر هم بدلولای شي. د یوې ټولنې د پرمختګ اندازه له دې معلومه کړئ چې هلته ښځې ته څومره ازادي، درناوی او په پرېکړو کې څومره ونډه ورکول کېږي.»
اوس مې سترګې پر یوه داسې کس ولګېدې چې په چوپتیا یې د ټولو خبرې اورېدې. پر څېره یې نه غوسه وه او نه شکایت.
ما ترې وپوښتل:
«ته ولې دومره غلی یې؟»
هغه وویل:
«زه د داسې یوه قوم سره تړاو لرم چې پر خپل تاریخ ویاړي، خو موږ تاریخ د راتلونکي د جوړولو پر ځای د تېرې زمانې د عظمت د ثابتولو وسیله ګرځولې ده. د خپلو پلرونو بریاوې شمېرلو، خو د خپلو اوسنیو ناکامیو د ارزونې جرئت نه لرو.»
ما وپوښتل:
«نو بیا ستا ستونزه څه ده؟»
هغه ځواب راکړ:
«موږ هویت له پوهې، دود له څېړنې او اختلاف له دښمنۍ سره بدل کړی دی. خپلو ماشومانو ته پوښتنې کول نه ورزده کوو، یوازې ورته ځوابونه یادوو.»
د دې خبرې په اورېدو پوه شوم چې محرومیت یوازې د بېوزلۍ نوم نه دی. ځینې ټولنې له مادي شتمنیو بې برخې دي، ځینې له علمي فرصتونو او ځینې بیا د خپلو تېروتنو د پېژندلو له وړتیا څخه محرومې دي.
له ټولو مې وروستۍ پوښتنه وکړه:
«که تاسو ته دا فرصت درکړل شي چې د نړۍ پر وړاندې خپل تر ټولو لوی شکایت بیان کړئ، څه به ووایئ؟»
ټولو په یو وخت راته وکتل. بیا یوه سپین ږیري ځواب راکړ:
«موږ یوازې داسې خلک نه غواړو چې خپلې ستونزې بیانوي، بلکې داسې انسانان غواړو چې ستونزې درک کړي، لاملونه یې ولټوي او د حل په برخه کې زموږ شریکان شي. په نړۍ کې د خواخوږۍ د څرګندولو کمی نشته، خو د عملي عدالت کمی شته.»
ما وویل:
«ایا تاسو ته داسې نه ښکاري چې نړۍ ستاسو له کمزوریو ګټه اخلي؟»
هغه وویل:
«نړۍ یو شان نه ده. په دې کې ظالمان هم شته، استثمار کوونکي هم او بې غرضه مرسته کوونکي هم. خو یوه خبره په یاد ولرئ، کله چې یوه ټولنه د خپلو کمزوریو د پېژندلو او درملنې پر ځای خپلې کمزورۍ د خپل دایمي هویت برخه وګرځوي، نو د نورو لپاره یې استثمارول اسانه کېږي.»
له دې ځواب وروسته ټول غلي شول.
ما یو ځل بیا د ځمکې کره وڅرخوله. سمندرونه، غرونه، ټاپوګان او پولې پر خپل ځای پاتې وو، خو اوس راته د هغوی ترمنځ کرښې د انسان د ذهن جوړې کړې وېشلې پولې ښکارېدې. ځمکې انسانانو ته په بېلابېلو سیمو کې د اوسېدو ځای ورکړی، خو هېچا ته یې دا واک نه دی ورکړی چې د بل انسان پر ژوند، عزت او راتلونکي د مالکیت دعوه وکړي.
د چای پیاله اوس سړه شوې وه. زما مخې ته نور هېڅوک نه وو. په کوټه کې چوپتیا وه او د ځمکې کره پر خپل ځای ولاړه وه.
له ځان سره مې وویل:
«خپله کمزوري هېڅکله نړۍ ته مه ښکاره کوئ، ځکه د نړۍ یوه برخه ستاسو له کمزورۍ څخه د ګټې اخیستلو لېوالتیا لري. ځینې خلک ستاسو د ستونزو د حل پر ځای له هغو څخه د خپلې تفریح، ګټې او برترۍ لپاره کار اخلي. هغوی ستاسو پر محرومیت د خواخوږۍ خبرې کوي، خو د دې محرومیت د ختمولو لپاره خپلې اسانتیاوې قرباني کولو ته چمتو نه دي.»
خو په بله شېبه کې راته احساس وشو چې ښايي په خپله خبره کې یو بنسټیز توپیر هېروم. د کمزورۍ پټول او د کمزورۍ منل یو شان نه دي. انسان باید له خپلو ستونزو د بیانولو ډډه ونه کړي، بلکې له دې څخه ځان وساتي چې خپله بې وسي دایمي برخلیک وبولي. د خپلې محرومۍ نړۍ ته څرګندول ناسم کار نه دی، خو هغه د خپل هویت برخه ګرځول خطرناک دي.
انسان باید لومړی خپل ځان وپېژني. د خپلو وړتیاوو، نیمګړتیاوو، وېرو، تعصبونو او ګډو تضادونو بې پرې ارزونه وکړي. همدا د ځان پېژندنې لومړی ګام دی.
د ننني انسان یوه لویه بدمرغي دا هم ده چې د نورو د ژوند ارزونه په ډېرې اسانۍ کولای شي، خو د خپل باطن په لور د کتلو څخه ډډه کوي. د نورو پر تېروتنو پرېکړې کوي، خو د خپل فکر د تضادونو د لیدلو لپاره چمتو نه دی. ښايي له همدې امله په نړۍ کې د معلوماتو د زیاتوالي باوجود د پوهې او شعور کمښت احساسېږي.
ما د چای وروستی غوړپ واخیست او د ځمکې کره مې یو ځل بیا په ورو ورو وڅرخوله.
اوس مې په ذهن کې یوه پوښتنه وه:
که د نړۍ ټول انسانان خپلې کمزورۍ وپېژني، د برترۍ له غروره ځانونه خلاص کړي او بل انسان یوازې د انسان په سترګه وګوري، ایا د ظلم، استثمار، کرکې او تبعیض دا ودانۍ به پر خپل ځای پاتې شي؟
ښايي نه!
ځکه انسانیت هغه وخت پیلېږي چې انسان بل انسان تر خپل ځان ټیټ ونه ګڼي.
او ښايي نړۍ د یوې نوې نقشې اړتیا ونه لري، بلکې یوې نوې انساني مفکورې ته اړتیا ولري.
د ځمکې کره بېرته ساکنه شوه، خو زما په دننه کې د پوښتنو سفر لا هم روان و.
