لیکنه: سید انور شاه
د منځنۍ اسیا او جنوبي اسیا پر پوله په یوه لرغوني او له رازونو ډک ځای کې د ارواحو یوه عجیبه غونډه جوړه شوې وه. د غونډې ګډونوال د بېلابېلو زمانو او هېوادونو هغه څېرې وې چې د خپل ژوند پر مهال یې د نړۍ پر سیاست، واک او نړیوالو اړیکو ژور اغېز کړی و. په دې غونډه کې د پاچاهانو، ولسمشرانو، انقلابي مشرانو، پوځي واکمنانو او هغو سیاستوالو ارواوې سره راټولې شوې وې چې د تاریخ په بېلابېلو پړاوونو کې یې د نړۍ د برخلیک په ټاکلو کې ونډه لرلې وه. د غونډې بحث د ایران له پخواني پاچا محمدرضا شاه پهلوي څخه پیل شو. یوه ګډونوال وویل: «شاه د امریکا له نږدې متحدانو څخه و. د هغه واکمني د امریکا له سیاسي او پوځي ملاتړ سره څو لسیزې روانه وه، خو کله چې په ایران کې ولسي پاڅون پراخ شو او د واکمنۍ د دوام امکانات کم شول، واشنګټن داسې پرېکنده اقدام ونه کړ چې د هغه تخت وژغوري. شاه د ۱۹۷۹ کال د جنورۍ پر ۱۶مه له ایرانه ووت، له یوه هېواده بل هېواد ته کډوال شو، د ناروغۍ درملنه یې په امریکا کې هم وشوه، خو په پای کې مصر ته ولاړ او د ۱۹۸۰ کال د جولای پر ۲۷مه په قاهره کې مړ شو. هغه له ایرانه یوازې جغرافیایي واټن نه درلود؛ بلکې له خپل هغه سیاسي نظام او واکمنۍ څخه هم بېل شوی و چې کلونه یې پرې واکمني کړې وه.» بل ګډونوال د شاه د واکمنۍ د وروستیو کلونو یادونه وکړه او ویې ویل: «شاه د ایران لپاره د اټومي پروګرام د پراختیا اراده لرله. په ۱۹۷۴ کال کې هغه ته داسې وینا منسوبه ده چې ایران به بې له شکه اټومي وسلې ولري او ښایي د خلکو له اټکل څخه هم ژر یې ترلاسه کړي. امریکا د ایران د اټومي وړتیا، په ځانګړي ډول د یورانیمو د بډاینې او د مصرف شوو اټومي سون توکو د بیا پروسس په اړه اندېښنې لرلې. خو دا خبره په باوري اسنادو نه ده ثابته شوې چې ګواکې شاه یوازې د همدې اټومي پروګرام له امله له واکه لرې کړل شو. د هغه د واکمنۍ سقوط د ولسي ناخوښۍ، سیاسي فشارونو، اقتصادي ستونزو، مذهبي مخالفتونو او د حکومت د ناسمو پرېکړو په ګډون د ګڼو عواملو پایله وه.» د غونډې یوه بل ګډونوال د ۱۹۷۷ کال هغه پېښه یاده کړه چې شاه د امریکا سپینې ماڼۍ ته د ولسمشر جېمي کارټر د لیدنې لپاره تللی و. د سپینې ماڼۍ مخې ته د مظاهرهچیانو او پولیسو ترمنځ نښته وشوه او د اوښکې بهوونکي ګاز له امله کارټر او شاه دواړه اغېزمن شول. هغه وویل: «دا پېښه د دواړو مشرانو د سیاسي اړیکو په اړه د بحث یوه برخه وګرځېده، خو داسې کره شواهد نشته چې دا هر څه له مخکې پلان شوي وو. په هر حال، د شاه د واکمنۍ په وروستیو کلونو کې د امریکا او ایران اړیکې د پخوا په څېر بېستونزې نه وې.» یوه سپینږیري ګډونوال د ۱۹۷۱ کال د بنګلهدېش د خپلواکۍ جګړې ته اشاره وکړه او ویې ویل: «د پاکستان د ختیځې برخې د بحران پر مهال د امریکا سمندري ځواک د الوتکو وړونکې بېړۍ اېنټرپرایز د بنګال خلیج پر لور حرکت وکړ، خو دغه سمندري ځواک ډاکې ته ونه رسېد. بېړۍ په سنګاپور کې ودرېده او وروسته د سریلانکا پر لور ولاړه. امریکا په مستقیم ډول د ډاکې د جګړې د برخلیک د بدلولو لپاره پوځي مداخله ونه کړه. نن له پنځوسو کلونو څخه زیات وخت تېر شوی، خو د تاریخ په حافظه کې دا پوښتنه لا هم پاتې ده چې هغه ځواک ولې خپل هدف ته ونه رسېد؟» هغه لږ تم شو او بیا یې زیاته کړه: «د شاه د برخلیک او د امریکا د سمندري ځواک د هغه حرکت ترمنځ بشپړ تاریخي ورتهوالی نشته، خو د سیاسي تمثیل په توګه دواړه پېښې یوه پوښتنه راپورته کوي: ایا د یوه ستر ځواک ملګرتیا تر هغه وخته وي چې ګټې یې ورسره تړلې وي؟ د شاه د ژغورلو لپاره هم داسې پرېکنده امریکایي اقدام ونه لیدل شو چې د هغه د واکمنۍ د دوام ضمانت وکړي. هغه له خپل هېواد څخه ووت، د تبعید ژوند یې تېر کړ او په پای کې په پردي وطن کې ومړ. د هغه برخلیک دا څرګندوي چې د نړیوالو اړیکو په نړۍ کې د پخوانیو ملګرتیاوو او سیاسي ژمنو دوام تل تضمین شوی نه وي.» د غونډې بحث بیا د ایران انقلاب ته واوښت. یوه ګډونوال وویل: «د ایران انقلاب یوازې د یوې ډلې یا یوه سیاسي جریان پاڅون نه و. مذهبي قوتونه، ملتپالان، کیڼلاري، زدهکوونکي، کارګران او د ټولنې بېلابېل قشرونه د شاه د واکمنۍ پر ضد راټول شوي وو. د ۱۹۷۹ کال د فبرورۍ انقلاب د ایران د تاریخ مسیر بدل کړ. خو د انقلاب له بریا وروسته د ایتالله خمیني په مشرۍ نوی نظام ورو ورو واکمن شو او د انقلاب هغه پخواني ملګري چې د نوي نظام له تګلارې سره یې اختلاف درلود، له سیاسي ډګره وشړل شول او ځینې یې له سختو فشارونو سره مخ شول.» بل ګډونوال د امریکا او شوروي د سړې جګړې موضوع راپورته کړه او ویې ویل: «په هغه وخت کې امریکا د ایران د کیڼلاري سیاست او د شوروي اتحاد د احتمالي نفوذ په اړه اندېښمنه وه. خو دا ادعا چې امریکا په قصدي ډول خمیني واک ته ورساوه، په کره تاریخي شواهدو نه ده ثابته شوې. د امریکا استخباراتي ادارو په ۱۹۷۷ کال کې د شاه د نظام د ثبات په اړه داسې ارزونې لرلې چې ګواکې هغه به د څو کلونو لپاره په واک کې پاتې شي، خو یوازې دوه کاله وروسته انقلاب بریالی شو. دا د استخباراتي ارزونو د محدودیت او د ولسي بدلونونو د نه اټکل کولو یوه څرګنده بېلګه وه.» د امریکا په تهران کې د سفارت نیول هم د بحث برخه شوه. یوه ګډونوال وویل: «د ۱۹۷۹ کال د نومبر پر څلورمه د امریکا سفارت ونیول شو او ګڼ شمېر اسناد د ایران د انقلابي حکومت پلویانو ته په لاس ورغلل. په دغو اسنادو کې د بېلابېلو کسانو نومونه او د سفارتي اړیکو یادښتونه موجود وو، خو یوازې په یوه سند کې د یوه کس نوم راتلل دا نه ثابتوي چې هغه د امریکا د استخباراتو غړی و. دغه اسناد د ایران په کورني سیاسي رقابت کې هم وکارول شول او د منځلارو سیاسي څېرو دریځ یې کمزوری کړ.» د افغانستان د حالاتو په اړه د غونډې یو بل ګډونوال خبرې پیل کړې: «په ۱۹۷۸ کال کې په افغانستان کې د ثور انقلاب وشو، په ۱۹۷۹ کال کې په ایران کې اسلامي انقلاب بریالی شو او د همدې کال په ډسمبر کې شوروي پوځونه افغانستان ته داخل شول. دا درې پېښې په داسې حساس نړیوال پړاو کې رامنځته شوې چې د امریکا او شوروي ترمنځ د سړې جګړې سیالي په خپل اوج کې وه. د سیمې هېوادونه د نړیوالو قدرتونو د سیالۍ پر ډګر بدل شول او د دغو بدلونونو اغېزې تر نن ورځې پورې محسوسېږي.» یوه ځوان ګډونوال د راتلونکي ایران په اړه خپل نظر وړاندې کړ: «کېدای شي ایران په راتلونکي کې د مشرتابه له داسې نوي پړاو سره مخ شي چې د سخت دریځۍ پر ځای منځلاري سیاست، له ګاونډیانو سره پخلاینه او له نړیوالې ټولنې سره متوازنې اړیکې غوره کړي. داسې مشرتابه چې د دیني ارزښتونو درناوی وکړي، خو دولتي پرېکړې د قانون، ولسي ارادې، مدني حقونو او ملي ګټو پر بنسټ وکړي. دا به داسې نظام وي چې تر یوه بریده سیکولر سیاسي بڼه ولري، خو د ټولنې د مذهبي هویت او عقیدې درناوی به هم پکې خوندي وي. البته دا یوازې یو احتمالي سیاسي تصور دی، نه داسې وړاندوینه چې راتلونکی یې له مخکې ټاکل شوی وي.» د غونډې بحث ورو ورو د خلیج هېوادونو ته ورسېد. یوه ګډونوال وویل: «د خلیج په سیمه کې هم د بدلونونو امکانات شته. د تېرو لسیزو سیاسي جوړښتونه ښایي د نوي نسل، اقتصادي اړتیاوو، نړیوالو فشارونو او د ولسي ګډون د غوښتنو له امله له نوو ننګونو سره مخ شي. کېدای شي په راتلونکي کې داسې څېرې راڅرګندې شي چې د پخوانیو واکمنو له دودیزو تګلارو سره توپیر ولري. د واک د وېش، سیاسي اصلاحاتو او د ولس د ونډې په اړه به نوې پوښتنې راپورته شي. خو دا نه شو ویلای چې په حتمي ډول به ټولې پاچاهۍ له منځه ولاړې شي؛ د هر هېواد راتلونکی د هغه د ټولنیزو، سیاسي او اقتصادي شرایطو له مخې ټاکل کېږي.» په همدې وخت کې د غونډې یوه بل غړي د ریاض د رټز کارلټن هوټل یادونه وکړه او ویې ویل: «په ۲۰۱۷ کال کې د سعودي عربستان ګڼ شمېر شهزادګان، سوداګر او پخواني چارواکي د فساد ضد مبارزې په نوم په همدې پنځه ستوري هوټل کې تر څار او بند لاندې وساتل شول. له ډېرو کسانو سره د مالي جوړجاړي او پیسو د بېرته ترلاسه کولو په بدل کې معاملې وشوې. په دې توګه یو داسې هوټل چې د شتمنو او واکمنو د مېلمستیاوو لپاره مشهور و، د لنډ وخت لپاره د بند ځای وګرځېد. خو د دې پېښې په اړه د قانوني بهیر، شفافیت او د ځینو کسانو د جبري جوړجاړي په اړه هم جدي پوښتنې راپورته شوې.» هغه د خبرو لړۍ وغځوله: «خو راتلونکې سیاسي پېښې به ټولې د رټز کارلټن په څېر نه وي. هر زورور او شتمن کس به په پنځه ستوري هوټل کې نه ساتل کېږي. کېدای شي ځینې لوی نومونه د عادي زندانونو تر شا داسې ژوند تجربه کړي چې د هغوی د پخواني مقام، شتمنۍ او سیاسي نفوذ تصور هم ورسره نه جوړېږي. د پاکستان د یوه زنداني بېلګه ښيي چې سیاسي واک او شهرت کله ناکله انسان د داسې سختو شرایطو مخې ته دروي چې د هغه د پخواني ژوند له هوساینې سره هېڅ ورتهوالی نه لري. البته د هر زنداني د حقونو، قانوني بهیر او انساني کرامت ساتنه باید د دولت مسوولیت وي؛ زندان باید د انتقام او سپکاوي وسیله نه شي.» یوه بل ګډونوال د خلیج د واکمنو او د امریکا د اړیکو په اړه وویل: «د خلیج هېوادونو د امریکا په اقتصاد، پانګونو او بېلابېلو برخو کې میلیاردونه ډالر لګولي دي. خو پانګه او شتمني د سیاسي خوندیتوب دایمي ضمانت نه شي کېدای. د نړیوال سیاست په بدلېدونکو حالاتو کې هغه اړیکې هم بدلېږي چې یو وخت نه ماتېدونکې ګڼل کېدې. د یوه هېواد د خپلواکۍ او ملي پرېکړو ارزښت یوازې د هغه د مالي پانګې په اندازه نه سنجول کېږي.» د غونډې یو مشر د عربي نړۍ د ولسونو د احساساتو یادونه وکړه او ویې ویل: «کله چې د یوه هېواد مشر د بل ستر ځواک د ولسمشر په وړاندې د خپل ولس د ملي وقار او خپلواک دریځ په ساتلو کې کمزوری ښکاره شي، نو په ټولنه کې د عزت، حاکمیت او ملي خپلواکۍ په اړه بحثونه راپورته کېږي. د ولسونو عزت یوازې په ماڼیو، شتمنیو او پوځي وسایلو نه ساتل کېږي؛ بلکې د خپلواک سیاست، عادلانه نظام او د ولس د باور له لارې خوندي کېږي.» د امریکا د راتلونکي سیاست په اړه یوه ګډونوال وویل: «امریکا یوازې د یوه ولسمشر په اراده نه چلېږي. د کانګرس، پوځ، استخباراتي ادارو، مالي مرکزونو، دفاعي صنعت، سیاسي ګوندونو او د بهرني سیاست د بېلابېلو کړیو ترمنځ اړیکې د پرېکړو پر بهیر اغېز لري. ولسمشر د ټاکنو له لارې واک ته رسېږي، خو د دولت په دننه کې د ځواک بېلابېل مرکزونه هم شته چې د سیاست پر لوري اغېز کوي. د اسرائیل په اړه د امریکا په دننه کې هم سیاسي اختلافات زیات شوي دي. د فلسطین او غزې مسئله، د امریکا نړیوال اعتبار، د کانګرس دریځ او د عامه افکارو بدلونونه د راتلونکي سیاست په ټاکلو کې مهم رول لرلای شي.» هغه زیاته کړه: «د امریکا او اسرائیل اړیکې اوږد تاریخ لري، خو دا اړیکې هم د امریکا د کورني سیاست، نړیوالو ګټو او د ولسي نظرونو له بدلونونو اغېزمنېدای شي. د یوه ولسمشر، یوه حکومت یا یوه سیاسي ډلې ماتې او بریا باید له مخکې حتمي ونه ګڼل شي. په نړیوال سیاست کې ډېرې داسې پېښې رامنځته کېږي چې د خلکو له اټکلونو سره توپیر لري.» د غونډې وروستۍ برخه د ایران او امریکا ترمنځ د شخړې او د منځني ختیځ د راتلونکي په اړه وه. یوه ګډونوال وویل: «د ایران او امریکا ترمنځ شخړه یوازې د پوځي وسلو او جګړې موضوع نه ده. اقتصادي بندیزونه، ډیپلوماټیکې اړیکې، استخباراتي سیالي، کورنی سیاست، نړیوال افکار او د سیمهییزو متحدانو دریځونه ټول د دې شخړې په برخلیک کې ونډه لري. کېدای شي د دې سیالۍ په پایله کې د سیمې په سیاسي جوړښت، اتحادونو او د واک په مرکزونو کې بدلونونه رامنځته شي، خو دا بدلونونه له مخکې په یوه پټه نقشه کې په بشپړ ډول نه شي ټاکل کېدای.» د غونډې په پای کې ټول ګډونوال چوپ شول. د لرغوني ځای پر دېوالونو د تاریخ د بېلابېلو دورو انځورونه راڅرګندېدل؛ د شاه ماڼۍ، د تهران د انقلاب کوڅې، د کابل د ثور د بدلونونو، د بنګال خلیج د سمندري بېړیو، د ریاض د رټز کارلټن هوټل او د عادي زندانونو تیاره کوټې یو په بل پسې مخې ته راتلې. یوې سپینږیرې اروا په ورو غږ وویل: «تاریخ یوازې د پاچاهانو او ولسمشرانو د واکمنۍ کیسې نه دي؛ تاریخ د ولسونو د ارادو، د دولتونو د پرېکړو، د نړیوالو ګټو او د هغو تېروتنو مجموعه ده چې د نسلونو پر برخلیک اغېز کوي. ستر ځواکونه تل د خپلو ګټو له مخې ملګرتیاوې جوړوي، خو هېڅ واکمن باید دا ګومان ونه کړي چې د بهرني ملاتړ، شتمنۍ او وسلو په زور به یې واک د تل لپاره خوندي پاتې شي.» بیا یې د غونډې ټولو ګډونوالو ته وکتل او ویې ویل: «د نړۍ په راتلونکو بدلونونو کې ښایي یوازې د مشرانو څېرې بدلې نه شي، بلکې د واک مرکزونه، نړیوال اتحادونه، د هېوادونو لومړیتوبونه او د خپلواکۍ مفهوم هم له نوې ازموینې سره مخ شي. هغه دولتونه چې د ولس باور، پوهه، عدالت، پیاوړي بنسټونه او ملي خپلواکي ولري، د بدلونونو په وړاندې د درېدو توان پیدا کوي. خو هغه نظامونه چې خپل ولس له پرېکړو لرې کړي او خپل راتلونکی یوازې د پردیو د ملاتړ په سیوري کې لټوي، د تاریخ د یوې نوې څپې په راتګ سره له سختو پوښتنو سره مخ کېدای شي.» ناڅاپه د غونډې څراغونه مړه شول. ارواوې په تیاره کې ورکې شوې، خو د هغوی خبرې د تاریخ په حافظه کې پاتې شوې؛ داسې خبرې چې د نړۍ پر سیاسي تله د بدلېدونکو څېرو او د واک د ناپایښت کیسه بیانوي.
