له پاکستان د جوړېدو راهیسې تر نن ورځې پورې په افغانستان کې پاچاهي، جمهوریت، کمونستي حکومت، مجاهدین او طالبان، بېلابېل نظامونه او واکمنان راغلي او تللي دي، خو د پاکستان او افغانستان ترمنځ بنسټیز اختلافات پای ته نه دي رسېدلي. له ظاهر شاه، سردار داوود، نورمحمد ترهکي، حفیظالله امین، ببرک کارمل، ډاکټر نجیبالله، ګلبدین حکمتیار او نورو مجاهدینو، ملا عمر، حامد کرزي، اشرف غني او اوسني طالبانو پورې د افغان سیاست په نږدې ټولو پړاوونو کې د ډیورنډ کرښې، د افغانستان د خپلواکۍ، د پاکستان د افغانستان د پالیسۍ او متقابل بېباورۍ مسئلې موجودې پاتې شوې دي. هېڅ افغان حکومت د ډیورنډ کرښه د پاکستان د غوښتنې له مخې د تل لپاره د نړیوالې پولې په توګه له منلو سره موافقه نه ده کړې، او افغانستان دا اصل هم نه دی منلی چې له هند او نورو هېوادونو سره دې د هغه بهرنۍ تګلاره د پاکستان د غوښتنو تابع وي. له بلې خوا د پاکستان اساسي دریځ د خپلې پولې امنیت، د ترهګرۍ مخنیوی او دا دی چې د افغانستان خاوره باید د پاکستان پر ضد ونه کارول شي. د افغانستان مجاهدین او طالبان د تېرو څو لسیزو د ډېرو پېښو مستقیم یا غیرمستقیم شاهدان دي او افغان کړیو له اوږدې مودې راهیسې پر پاکستان تورونه لګولي چې ګواکې د افغانستان دننه د ځینو وسلهوالو ډلو ملاتړ یا مداخله کوي. په اوسنۍ شخړه کې د ۲۰۲۶ کال د سپټمبر پر ۲۷مه د طالبانو د دفاع وزارت د نورستان د پېښې په تړاو ادعا وکړه چې پخواني افغان امنیتي کسان پاکستان ته راوستل شوي، روزل شوي او بیا افغانستان ته د ګډوډۍ رامنځته کولو لپاره لېږل شوي؛ پاکستان بیا دا ادعا بېبنسټه بللې او ویلي یې دي چې د ادعا لپاره شواهد نه دي وړاندې شوي. دلته د «اربکیانو» اصطلاح هم باید په خپل تاریخي مفهوم کې وکارول شي؛ په افغانستان کې اربکي د سیمهییزو قبایلي یا نیمهحکومتي وسلهوالو ډلو لپاره کارېدونکې اصطلاح ده او په بېلابېلو پړاوونو کې له افغان حکومتونو او سیمهییزو ځواکونو سره تړلي وسلهوال موجود وو، نو د اوسني افغان تور په اړه باید «پاکستاني اربکیان» د ثابت حقیقت پر ځای د افغان لوري د ادعا په توګه یاد شي.
اوس اړتیا ده چې دواړه هېوادونه د یو بل د تابع کولو پر ځای د برابرۍ پر بنسټ د پاکستان ـ افغانستان د جامع همکاریو تړون ته لاړ شي. که پاکستان د افغانستان له لارې منځنۍ اسیا ته د سړک، رېل پټلۍ او سوداګریزې لارې لاسرسی غواړي، نو افغانستان ته هم باید د پاکستان له لارې هند او د جنوبي اسیا بازارونو ته د باور وړ ځمکنی سوداګریز لاسرسی ورکړل شي. همدارنګه که افغانستان غواړي په خپله بهرنۍ تګلاره کې خپلواک واوسي، پاکستان هم حق لري چې د خپلې ملي امنیتي اړتیاوو له مخې خپله تګلاره جوړه کړي؛ اصلي حل دا دی چې دواړه هېوادونه د یو بل حاکمیت، نهلاسوهنې او متقابل امنیت ضمانت وکړي. د پاکستان د ۲۰۲۳ کال د سرشمېرنې له مخې پښتو د هېواد دویمه ستره مورنۍ ژبه ده او شاوخوا ۱۸ سلنه وګړو پښتو خپله مورنۍ ژبه ښودلې ده. د ډیورنډ کرښې دواړو غاړو ته د پېړیو راهیسې مېشتو کورنیو او قبایلو تاریخي، ټولنیزې او سوداګریزې اړیکې له پامه غورځول او یوازې د سختو سرحدي محدودیتونو له لارې د ستونزې د حل هڅه اغېزمنه نه ده. له همدې امله، د اروپايي هېوادونو د متقابلو سرحدي اسانتیاوو له تجربې څخه په اصولي توګه په ګټې اخیستنې سره، پاکستان او افغانستان باید د سرحدي سیمو د اصلي اوسېدونکو لپاره یو ځانګړی پاکستان ـ افغانستان د تګ راتګ د لارې نظام رامنځته کړي، چې بایومیټریک پېژندنه، ځانګړی سرحدي کارت، ټاکلي سرحدي دروازې او ګډه څارنه ولري؛ په دې توګه به امنیت هم خوندي وي او د کورنیو او قبایلي اړیکو تګ راتګ به هم اسانه شي. له دې سره باید د افغان ټرانزیټ په سوداګرۍ کې د قاچاق د مخنیوي، د پاکستاني صنعت د ساتنې او د افغان سوداګرو د قانوني سوداګریزو حقونو د خوندي کولو لپاره عصري ډیجیټل ګمرکي او ګډ څارنیز نظام جوړ شي. د اوبو د مسئلو لپاره دې ګډ تخنیکي کمېسیون او د سرحدي اختلاف لپاره دې د سیاسي او حقوقي خبرو دایمي فورم جوړ شي، څو هره نوې شخړه بیا په پوځي کړکېچ بدله نه شي.
پاکستان او افغانستان باید اوس پرېکړه وکړي چې ایا په راتلونکي کې هم یو بل امنیتي ګواښ ګڼي، پولې تړي، پر یو بل تورونه لګوي او متقابل اقدامات کوي، او که خپل جغرافیایي موقعیت په ګډ اقتصادي ځواک بدلوي. افغانستان د منځنۍ اسیا، چین، ایران او جنوبي اسیا ترمنځ مهمه ځمکنۍ اړیکه جوړولای شي، او د پاکستان بندرونه افغانستان او منځنۍ اسیا ته سمندر ته د رسېدو زمینه برابرولای شي. له همدې امله منځنۍ اسیا ته د پاکستان لاسرسی او هند ته د افغانستان سوداګریز لاسرسی باید د یو بل پر ضد غوښتنې ونه ګڼل شي، بلکې د متقابلې اقتصادي ګټې برخه وګرځول شي. دواړه هېوادونه باید داسې د تایید وړ تړون وکړي چې د یو بل خاوره د مخالفو وسلهوالو فعالیتونو لپاره نه کارول کېږي، د تېرو لاسوهنو او ناسم سیاستونو له امله رامنځته شوې بېباوري په رسمیت وپېژني او د ډیورنډ کرښې مسئله د زور پر ځای د خبرو له لارې د حل لپاره د دواړو خواوو قومي مخورو، کارپوهانو او استازو ته په مشورتي بهیر کې ځای ورکړل شي. لومړنی تړون دې د پاکستان او افغانستان ترمنځ وي، خو په راتلونکو پړاوونو کې دې چین، ایران، منځنۍ اسیا، سعودي عربستان، هند او نور اړوند هېوادونه د سوداګرۍ، انرژۍ، رېل پټلۍ، کانونو او سیمهییز اتصال په پروژو کې د ګډون لپاره پرانیستی انتخاب ولري. د اروپايي اتحادیې بشپړه نمونه په پاکستان او افغانستان کې عملي کېدای نه شي، خو اساسي اصول یې، یعنې ګډه اقتصادي ګټه، بنسټیزې خبرې اترې، متقابله سوداګري او د خلکو اړیکې، د تاریخي اختلافاتو د کمولو لپاره د لارښود په توګه کارېدلی شي. که دواړه هېوادونه د برابرۍ، خپلواکۍ، نهلاسوهنې او متقابلې ګټې پر بنسټ مخته ولاړ شي، هغه پوله چې له څو لسیزو راهیسې د کړکېچ نښه ګرځېدلې، په راتلونکي کې د سوداګرۍ، کارموندنې، سولې او سیمهییزې سوکالۍ پر لاره بدلېدای شي.
