د چين او پاکستان اړيکې بايد يوازې د دوديزې دوستۍ له زاويې ونه کتل شي، بلکې د بدلېدونکي نړيوال اقتصاد، سيمهييز اتصال او د چين د زياتېدونکو بديلو لارو په رڼا کې يې ارزونه ضروري ده. پاکستان او چين د ۲۰۲۶ کال په مې مياشت کې يو ځل بيا د سيپېک ۲.۰ د پرمختګ، د ګوادر د سيمهييز اتصال په مرکز بدلولو، د خنجراب له لارې د ځمکني اتصال پياوړتيا او په بېلابېلو برخو کې د همکارۍ پر دوام ټينګار کړی دی. له همدې امله دا ويل چې چين پاکستان له پامه غورځولی، له موجودو شواهدو سره سمون نه خوري. خو په عين وخت کې دا حقيقت هم مهم دی چې چين د خپلې سوداګرۍ، انرژۍ او نړيوال رسد لپاره ګڼ بديل مسيرونه رامنځته کوي. همدا بدلون هغه موضوع ده چې پاکستان يې بايد جدي ارزونه وکړي.
د چين ستراتيژيک نظر ته په کتو، ګوادر د دغه هېواد لپاره مهم دی، خو يوازينی مسير نه دی. د چين له سوېل لوېديځې برخې څخه د ميانمار له لارې د بنګال خليج ته لاسرسی، له کياؤکپيو څخه چين ته د تېلو او ګازو نلليکې، د هند سمندر بېلابېل بندري مرکزونه او له ختيځې اسيا څخه تر افريقا پورې سمندري لارې د چين د پراخې جغرافيايي تګلارې برخې دي. دغه راز د افغانستان واخان دهلېز په راتلونکي کې چين له افغانستان او منځنۍ اسيا سره د نښلولو يوه احتمالي لاره کېدای شي؛ خو تر اوسه يې د بشپړې او پراخې نړيوالې سوداګريزې لارې بڼه نه ده خپله کړې.
دلته د پاکستان په فکري او ستراتيژيکو کړيو کې يو مهم بحث مطرح کېدای شي: ايا چين له پاکستان سره د نږدې اړيکو له لارې يوازې پاکستان ته اقتصادي ګټه نه ده رسولې، بلکې هند يې هم دې ته هڅولی چې له چين سره خپلې اړيکې ښې کړي او خپلې لارې، بازارونه او ارتباطي اسانتياوې د چين لپاره لا زياتې پرانيزي؟ دا فرضيه د چين د ثابتې تګلارې په توګه نه شي وړاندې کېدای، خو وروستۍ پرمختياوې دا پوښتنه د بحث وړ ګرځوي. چين او هند له ۲۰۲۵ کال وروسته د اړيکو د عادي کولو په لور ګامونه پورته کړي، د مستقيمو الوتنو د بيا پيل، د سوداګرۍ او پانګونې د بهير د اسانتيا او د سرحدي سوداګرۍ د پراختيا په اړه يې خبرې کړې دي، او د ۲۰۲۶ کال په اګست کې يې د سرحدي اړيکو او سوداګرۍ د لا پراختيا لپاره پر عملي اقداماتو هم موافقه کړې ده.
له دې زاويې پاکستان ته مهمه پوښتنه دا ده چې که هند خپلې رېللارې، سړکونه، بندرونه، صنعتي مرکزونه او پراخ بازار د چين لپاره لا زيات د لاسرسي وړ کړي، نو ايا چين ته به د پاکستان هغه ځانګړی جغرافيايي انحصار پاتې وي چې د سيپېک په لومړني تصور کې يې تمه کېده؟ هند د نړۍ له سترو اقتصادونو څخه دی او پراخ کورنی بازار، بندرونه او مخ پر ودې بنسټيز جوړښتونه يې چين ته د اوږدې مودې لپاره د سوداګرۍ او پانګونې فرصتونه برابرولی شي. د دواړو هېوادونو د وروستيو خبرو يوه برخه هم د سوداګرۍ او پانګونې د بهير د اسانتيا په اړه وه.
دلته يوه بله مهمه پوښتنه هم راولاړېږي: که چين او هند خپل ټول اختلافات له منځه يوسي نه، خو اقتصادي همکاري د دغو اختلافاتو له امله محدوده هم نه کړي، نو ايا د چين لپاره به د پاکستان هغه ځانګړی جغرافيايي اهميت هماغسې پاتې شي؟ په پاکستان کې يو فکري نظر دا پوښتنه مطرح کوي چې ښايي چين له پاکستان سره خپله ملګرتيا د هند سره د خپلو پراخو اړيکو په چوکاټ کې د توازن او بديل د عنصر په توګه هم کارولې وي. خو بل احتمال دا دی چې چين اوس له هند سره د کړکېچ د کمولو له لارې د نړۍ له يو ستر بازار سره مستقيم اقتصادي فرصتونه مهم ګڼي. موجود شواهد تر اوسه د چين او هند ترمنځ بشپړه ستراتيژيکه همغږي نه ثابتوي، بلکې د اړيکو د احتياطانه عادي کېدو او اقتصادي روابطو د پراختيا نښې ښيي.
د هرمز تنګي موضوع د دې بحث بل مهم اړخ دی. د ګوادر له ستراتيژيکې جاذبې څخه يو مهم عامل دا و چې دغه بندر د هرمز تنګي ته نږدې دی او چين ته يې خليج، منځني ختيځ او د انرژۍ له مهمو مرکزونو سره نږدې يو بديل سمندري موقعيت برابرولی شو. خو اوس چين له ايران، سعودي عربستان، متحده عربي اماراتو، عمان او نورو خليجي هېوادونو سره مستقيمې سياسي او اقتصادي اړيکې پراخې کړې دي. د ۲۰۲۶ کال په مارچ کې چين او پاکستان د هرمز تنګي له لارې د سوداګريزو بېړيو د خوندي تګ راتګ پر بيا پيل ټينګار وکړ، او په همدې کال کې چين د منځني ختيځ په کړکېچ کې د پاکستان رول هم مهم بللی دی. له دې څخه ښکاري چې د پاکستان اهميت له منځه نه دی تللی، خو چين په خليج کې د خپلو ګټو لپاره نور سياسي او اقتصادي انتخابونه هم لري.
د متحده عربي اماراتو موضوع هم بايد په همدې چوکاټ کې وکتل شي. د دوبۍ جبل علي بندر د نړيوالې سوداګرۍ يو مهم مرکز دی، په داسې حال کې چې ځينو سيمهييزو مطالعاتو د ګوادر راڅرګندېدل د خليج د موجودو بندري مرکزونو لپاره د احتمالي سيالۍ په توګه ارزولي دي. له بلې خوا چين په متحده عربي اماراتو کې هم بندري او سوداګريزه ونډه لري. نو دا خبره چې متحده عربي اماراتو يوازې د ګوادر د مخنيوي لپاره له چين سره مخالفت کړی، له موجودو شواهدو څخه د ثابت حقيقت په توګه نه شي وړاندې کېدای؛ خو دا حقيقت مهم دی چې په خليج، هند سمندر، سره سمندر او افريقا کې د چين او اماراتو اقتصادي ګټې په ځينو برخو کې له يو بل سره سيالي او په ځينو برخو کې همکاري کوي.
جبوتي د دې بدلېدونکې جغرافيا يوه مهمه بېلګه ده. چين هلته له بندري او لوژستيکي حضور سره خپله بهرنۍ پوځي موجودګي هم رامنځته کړې ده. جبوتي د سره سمندر او عدن خليج ته نږدې موقعيت لري او چين ته د منځني ختيځ او افريقا ترمنځ د خپلې سمندري موجودګۍ د پراخولو مهم ځای برابروي. په دې توګه چين ته پاکستان او ګوادر مهم پاتې کېږي، خو د هغه د سوداګرۍ او سمندري تګ راتګ يوازينی انتخاب نه دی.
همدا لامل دی چې په پاکستان کې د دې فکري بحث ارزښت زياتېږي چې د چين دوستي پر خپل ځای، خو د چين بهرنۍ او اقتصادي پاليسي په پای کې د چين له ملي ګټو سره تړلې ده. هېوادونه تلپاتې دوستان يا دښمنان نه لري، خو تلپاتې ګټې لري. که له يوې لارې لږ وخت، ټيټ لګښت، زياته امنيت او ډېره ګټه ترلاسه کېږي، هر لوی اقتصادي هېواد به هڅه کوي چې له هغې لارې استفاده وکړي. له همدې امله دا اصل چې «چين چېرته اسانتيا ويني، هلته به خپل تګ راتګ کوي» د چين ضد شعار نه، بلکې د پاکستان لپاره د واقعبينې پاليسۍ د پيل ټکی کېدای شي.
خو د دې بحث بل اړخ هم مهم دی: امکان لري چين له پاکستان سره خپله نږدې ملګرتيا يوازې د يوې لارې په توګه نه، بلکې د خپل پراخې اسيايي جغرافيايي ستراتيژۍ د يوې مهمې برخې په توګه کارولې وي. پاکستان له لارې چين په مرکزي او جنوبي اسيا کې خپله ونډه پياوړې کړه، د هند سره د ځواک په توازن کې يې يو مهم سيمهييز عامل وساته او د ګوادر له لارې يې خليج ته نږدې يو بديل سمندري مسير پيدا کړ. که په راتلونکي کې له هند سره د چين اړيکې نورې هم ښې شي، نو دا احتمال شته چې چين د هند له پراخ بازار، رېللارې، سړکونو، بندرونو او نورو سوداګريزو زېربناوو څخه هم د خپلو اقتصادي ګټو لپاره استفاده وکړي. دا د خطر وړاندوينه نه ده، بلکې د پاکستان لپاره د خپلې تګلارې د بيا کتنې غوښتنه ده.
د ايمايلون موضوع هم د همدې پراخ بحث يوه بېلګه ده. په ۲۰۲۶ کال کې د دې سترې رېللارې پروژې د مالي ملاتړ په اړه له چين سره خبرې، د اسيايي پرمختيايي بانک ونډه او د بېلابېلو مالي سرچينو د کارولو هڅې مخې ته راغلې. له همدې امله دا ويل چې «چين انکار کړی» د موضوع ساده کول دي؛ خو دا حالت څرګندوي چې پاکستان د لويو بنسټيزو پروژو لپاره بايد يوازې پر يو بهرني مالي سرچينه تکيه ونه کړي. د سيپېک راتلونکی پړاو بايد د واقعي اقتصادي توليد، صنعتي پانګونې، صادراتو او باوري بنسټيز جوړښت له لارې بريالی شي.
د پاکستان لپاره اصلي ننګونه دا نه ده چې چين له پاکستان سره څومره نږدې دی او له هند سره به څومره نږدې شي. اصلي پوښتنه دا ده چې پاکستان خپله اقتصادي او جغرافيايي موقعيت د چين، هند، منځنۍ اسيا، افغانستان، ايران او خليج ترمنځ څومره پياوړی کولی شي. که پاکستان خپل بندرونه فعال نه کړي، د رېل او سړک شبکې عصري نه کړي، صنعتي توليد او صادرات زيات نه کړي، په بلوچستان کې سوله او د ځايي خلکو اقتصادي ونډه تضمين نه کړي او پانګهوالو ته د اوږدمهاله پاليسۍ باور ورنه کړي، نو يوازې جغرافيايي موقعيت پاکستان تل مهم نه شي ساتلی.
پاکستان لا هم يو بېساری جغرافيايي فرصت لري. ګوادر له خليج سره نږدې دی، له چين سره ځمکنی اتصال لري، افغانستان او منځنۍ اسيا ته نږدې دی او له هند سمندر سره وصل دی. خو *جغرافيا په نقشه کې ځواک دی؛ دا ځواک امن، بنسټيز جوړښت، صنعت، سوداګرۍ او باوري حکومتولي په اقتصادي ځواک بدلوي.
په پای کې مسئله دا نه ده چې چين پاکستان پرېږدي او که له هند سره نږدې کېږي. اصلي مسئله دا ده چې د چين بديلې لارې زياتېږي، په داسې حال کې چې پاکستان بايد د خپلې لارې اهميت په خپله لا زيات کړي. که چين له هند سره اړيکې ښې کوي، له ايران او خليجي هېوادونو سره خپل حضور پراخوي، د ميانمار او هند سمندر لارې کاروي او په افريقا کې خپله سمندري شبکه پراخوي، نو د پاکستان لپاره سيالي ختمېږي نه، بلکې لا جدي کېږي. د دې سيالۍ ځواب له چين څخه ګيله نه، بلکې د پاکستان خپل اقتصادي ځواک دی.
*پاکستان بايد دا ثابته کړي چې ګوادر يوازې يو بندر نه دی، پاکستان يوازې يو ځمکنی مسير نه دی او سيپېک يوازې يوه پروژه نه ده؛ بلکې دا ټول جغرافيايي موقعيت د چين او نړۍ لپاره داسې اقتصادي لاره ده چې له پامه غورځول يې د نورو بديلو لارو په پرتله زيات لګښت ولري. همدا هغه ځای دی چې له دوستۍ پورته ګټه، له جغرافيا پورته اقتصاد او له ژمنو پورته عملي کار د پاکستان راتلونکی ټاکي.
