لیکوال: سید انور شاه
پښتو ژبه او پښتني کلتور د یوې ورځې، یوې پېړۍ یا یوه سیاسي نظام محصول نه دي؛ د دوی ریښې په اوږد تاریخي بهیر کې پرتې دي. پښتو د ختیځو ایراني ژبو له ډلې څخه ده او د هغې ژبنۍ ریښې له لرغونو زمانو سره تړاو لري، خو د پښتني کلتور او «پښتون» هویت د جوړېدو لپاره مشخص یو کال ټاکل علمي پلوه سم نه دي. د «افغان» نوم په پخوانیو تاریخي سرچینو کې د شپږمې میلادي پېړۍ په شاوخوا کې موندل کېږي، خو د دې نوم، د «پښتون» نوم، پښتو ژبې او پښتني کلتور تاریخونه باید له یو بل سره ګډ نه شي. پښتني کلتور د ژبې، ادب، جرګې، مرکې، مېلمه پالنې، ټولنیزې همکارۍ، دودونو، ولسي موسیقۍ، شعر، هنر او تاریخي حافظې په اوږدو کې رامنځته شوی او د وخت له بدلونونو سره یې بڼه هم بدله شوې ده.
د پښتو د ودې په تاریخ کې د شاعرانو، لیکوالانو، دیني عالمانو، سیاسي مشرانو او مطبوعاتي شخصیتونو ونډه مهمه ده. پیر روښان، اخوند دروېزه، خوشحال خان خټک، رحمان بابا، حمید بابا، نازو انا او احمدشاه بابا د پښتو د کلاسیکې ادبي او فکري دورې له مهمو څېرو څخه دي. وروسته خان عبدالغفار خان، عبدالصمد خان اڅکزی، غني خان، اجمل خټک او نورو شخصیتونو د پښتو ژبې، ادب، تعلیم، ټولنیز شعور او مطبوعاتو په وده کې ونډه واخیسته. د پښتو تاریخ یوازې د شاعرانو تاریخ نه دی؛ د پښتو اخبارونو، مدیرانو، ژورنالېستانو، لیکوالانو او چاپخونو تاریخ هم د ژبې د پرمختګ یوه مهمه برخه ده. په دې لړۍ کې د هېواد سلطان صابر، پیر سفید شاه د «وحدت» له لارې، میا سید انور شاه د «نوې ژوند پښتو» له لارې، عبدالجبار د «ځلاند» له لارې او اکبر خان اڅکزی د «برېښنا» له لارې د مطبوعاتي خدمتونو یادونه هم باید د پښتو د معاصر تاریخ برخه وګرځي. د دغو شخصیتونو د کارونو، د اخبارونو د پیل نېټو، پخوانیو ګڼو او ارشیفي اسنادو راټولول ځکه مهم دي چې د ژبې د خدمت ډېر داسې نومونه شته چې په رسمي تاریخونو کې یې ونډه کمه ثبت شوې ده.
نن اصلي پوښتنه دا ده چې پښتانه ولې په ځینو برخو کې له خپل کلتور څخه لرې ښکاري؟ د دې لاملونه یو نه دي. ښاري کېدل، مهاجرت، نړیوالې رسنۍ، انټرنېټ، د نورو ژبو پراخ نفوذ، په تعلیم او ادارو کې د پښتو محدود استعمال او د دودیز او عصري ژوند ترمنځ واټن د کلتوري بدلون مهم عوامل دي. کلتور البته جامد شی نه دی؛ هر ملت د وخت له اړتیاوو سره خپل کلتور بدلوي. خو خطر هغه وخت پیدا کېږي چې یوه ټولنه خپله ژبه، ادبي حافظه، تاریخ او مثبت ټولنیز ارزښتونه دومره کمزوري کړي چې نوی نسل یې له خپلو ریښو سره اړیکه له لاسه ورکړي.
تاریخ د دې حالت بېلګې لري. سومریان د بینالنهرین له لرغونو تمدنونو څخه وو؛ سومري ژبه د وخت په تېرېدو د اکدي ژبې تر اغېز لاندې له ورځني استعمال څخه ووته او وروسته د ژوندي ولسي ژبې په توګه له منځه ولاړه، خو تمدني میراث یې پاتې شو. ایلامیان د ننني ایران په جنوبلویدیځ کې ستر تمدن درلود، خو د دوی ځانګړې ژبه او سیاسي هویت د وخت په تېرېدو کمزوري او د نورو نظامونو په منځ کې ګډ شول. هیتیان په اناتولیه کې پیاوړی سلطنت درلود، خو د هغوی د سیاسي نظام له ړنګېدو وروسته یې ځانګړی ژبنی او دولتي جوړښت هم له منځه ولاړ. فونیقیان د مدیترانې په سیمه کې د سوداګرۍ او سمندري سفرونو مشهور قوم وو؛ د دوی ځانګړی سیاسي او ژبنی هویت د یوناني او رومي واکمنیو په اوږدو کې کمزوری شو، که څه هم د دوی الفبا پر نورو لیکدودونو ژور اغېز پرېښود. د امریکا ځینې اصلي ملتونه بیا د استعمار، جبري فرهنګي بدلونونو، ناروغیو او د ځمکو له لاسه ورکولو له امله له سخت کلتوري او ژبني زیان سره مخ شول. له دې ټولو مثالونو څخه دا هم څرګندېږي چې د ملتونو او تمدنونو زوال یوازې د کلتور د کمزورۍ نتیجه نه وي؛ جګړې، یرغلونه، سیاسي بدلونونه، اقتصادي عوامل او د نورو ټولنو نفوذ هم اغېز لري.
د پښتني کلتور د پیاوړتیا لپاره باید پښتو یوازې د کور او عادي خبرو ژبه پاتې نه شي، بلکې د تعلیم، علم، رسنیو، ادارې، اقتصاد او ټکنالوژۍ ژبه هم وګرځي. د پښتو ښوونیز او علمي کتابونه باید زیات شي، د طب، قانون، اقتصاد، ساینس او ټکنالوژۍ لپاره معیاري اصطلاحات جوړ شي، زاړه کتابونه او اخبارونه ډیجیټل شي، د پښتو خطي نسخې او تاریخي اسناد خوندي شي او د پښتني کلتور لپاره مسلکي موزیمونه او ارشیفونه جوړ شي. په مصنوعي ځیرکتیا، برېښنايي قاموسونو، غږیزو پروګرامونو، ژباړونکو او نورو نوې ټکنالوژیو کې د پښتو حضور باید پراخ شي. مثبت دودونه لکه مېلمه پالنه، جرګه، ګډه مشوره، د ګاونډي حق، ټولنیزه همکاري، زغم او د مشرانو درناوی باید نوي نسل ته انتقال شي؛ خو هر هغه دود چې د معاصرې ټولنې له عدالت او انساني ارزښتونو سره په ټکر کې وي، باید د اصلاح او علمي بحث له لارې وکتل شي.
د پښتو مطبوعات په دې مبارزه کې ځانګړی مقام لري. هغه زاړه اخبارونه او مجلې چې د پښتو د ژبې، ادب، سیاست، ټولنیز شعور او کلتور لپاره یې کار کړی، باید یوازې د ورځني خبر د پاڼو په توګه ونه کتل شي؛ دا د یوه ملت ژوندي تاریخي اسناد دي. دهيواد اروښاد سلطان صابر د «وحدت»، ارواښاد پير سفید شاه ، «برېښنا» اروښاد اکبر خان اڅکزي، «نوې ژوند پښتو» ميا سيد انور شاه د ځلاند عبدالجبار او نورو مطبوعاتو پخوانۍ ګڼې باید راټولې، خوندي او ډیجیټل شي، څو راتلونکی نسل پوه شي چې د پښتو ژبې د ودې لپاره چا، کله او څه ډول کار کړی دی.
پښتانه که غواړي خپل کلتور ژوندی وساتي، باید یوازې د تېر وخت ویاړونه تکرار نه کړي؛ د راتلونکي لپاره باید په خپله ژبه علم تولید کړي. هغه ملت چې خپله ژبه د کتاب، ښوونځي، پوهنتون، اخبار، انټرنېټ، مصنوعي ځیرکتیا او اقتصادي فعالیت ژبه ګرځوي، خپل کلتور د وخت له بدلون سره ژوندی ساتلی شي. زموږ هدف باید دا نه وي چې کلتور په موزیم کې بند وساتو؛ هدف باید دا وي چې کلتور په ژوند کې فعال، ژبه په علم کې پیاوړې او تاریخ په حافظه کې خوندي وساتو.
پښتو یوازې زموږ د خبرو ژبه نه ده؛ پښتو زموږ تاریخي حافظه ده. که ژبه ژوندۍ وي، کلتور وده کوي؛ او که کلتور ژوندی وي، ملت خپله تاریخي پېژندنه ساتلی شي.
