د نړۍ د دوو میلیارده څخه د زیاتو مسلمانانو پر وړاندې نن اساسي پوښتنه دا نه ده چې کوم مسلمان هېواد له کومې نړیوالې ځواک سره نږدې دی؛ اصلي پوښتنه دا ده چې ایا دومره ستره انساني ټولنه کولای شي د خپل ګډ وجود، آزادۍ، سرچینو، امنیت او راتلونکي د ساتنې لپاره پر یوه ګډ اصل ودرېږي؟ عراق، افغانستان، لیبیا، سوریه، فلسطین او د اسلامي نړۍ د نورو هېوادونو ویجاړونکي تجربې زموږ مخې ته پرتې دي. له هر بحران وروسته یو هېواد کمزوری شوی، د هغه دولتي وړتیا اغېزمنه شوې، سرچینې یې وېشل شوې او بیا په سیمه کې نوی بحران راټوکېدلی دی. له ایران سره تاوتریخوالی او د سعودي عربستان په اړه مخ پر زیاتېدو اټومي او امنیتي بحثونه هم د همدې ستر وضعیت یوه برخه ده. امریکايي سناتورانو په دې وروستیو کې له سعودي عربستان سره د وړاندیز شوي ملکي اټومي تړون د پټو اسنادو او شرطونو د افشا کولو غوښتنه کړې ده، په داسې حال کې چې د امریکا د اټومي نه خپرېدو ځینو کارپوهانو په تړون کې سعودي عربستان ته د یورانیمو د بډاینې د احتمالي وړتیا په اړه اندېښنې هم څرګندې کړې دي.
په همدې زمینه کې د «لوی اسرائیل» د تصور او د تاریخي مذهبي تصورونو پر بنسټ د اسرائیلو د پولو د پراخولو په اړه د ځینو سیاسي او مېشتېدو خوځښتونو بحث هم له پامه نه شي غورځول کېدای. ځینو اسرائیلي مېشتو او سیاسي عناصرو د داسې نقشو او تصورونو ملاتړ کړی چې پکې د اوسنیو اسرائیلي پولو څخه ډېرې لرې سیمې، لکه اردن، لبنان، سوریه، عراق، مصر او د سعودي عربستان ځینې برخې، شاملې ښودل شوې دي. اصلي پوښتنه دا ده چې که په سیمه کې هر ډول پراختیا غوښتونکی فکر، د زور له لارې د پولو د بدلون هڅه، یا د یوې دولت د کمزورتیا څخه د خپلو ګټو لپاره د استفادې هڅه موجوده وي، نو اسلامي نړۍ به یوازې جلا جلا ملي غبرګونونه ښيي، که به د ګډې سولې او امنیت یو نظام جوړوي؟
دلته اسلامي نړۍ باید له خپل ځان څخه یوه بله اساسي پوښتنه هم وکړي: که اروپا یوه اتحادیه جوړولی شي، نو اسلامي نړۍ ولې نه شي کولای؟ اروپايي دولتونه د پېړیو له جګړو وروسته دې ځای ته ورسېدل چې خپله ملي خپلواکي یې وساتله، خو ګډ بنسټونه، ګډ قوانین او ګډ اقتصادي نظامونه یې رامنځته کړل. نن د اروپا ۲۷ غړي هېوادونه د یوه ګډ بازار برخه دي چې د توکو، خدمتونو، پانګې او خلکو د تګ راتګ لپاره پراخ ګډ نظام لري. که هغه اروپايي هېوادونه چې یو وخت یې له یو بل سره جګړې کړې وې، خپلې ګډې ګټې په ګډو ادارو کې تنظیمولی شي، نو هغه مسلمان هېوادونه چې تاریخي، تمدني او اخلاقي اړیکې لري، لږ تر لږه مسلمه اتحادیه، ګډ اقتصادي بازار، ګډه دفاعي څېړنه او ګډه دیپلوماتیکه شورا ولې نه شي جوړولی؟
او که چین د ۵۶ توکمیزو ډلو او بېلابېلو مذهبي دودونو لرونکې پراخه ټولنه کې ګډه ملي طرحه، اقتصادي پرمختګ او اوږدمهاله دولتي تګلاره جوړولی شي، نو مسلمان هېوادونه چې د خپلو ملي هویتونو تر څنګ ګډ ديني او تمدني تړاو لري، ولې د متقابلې همکارۍ داسې نظام نه شي جوړولی؟ د چین په اړه په رسمي ډول هم ویل کېږي چې دا هېواد ۵۶ توکمیزې ډلې او ګڼ مذهبي دودونه لري، خو په اوسني ملي نظام کې پر ګډ ملي پرمختګ او یووالي ټینګار کېږي. دلته موخه د چین یا اروپا تقلید نه دی، بلکې یو اصل روښانه کول دي: یووالی د هویتونو له منځه وړل نه دي؛ بلکې د ګډو ګټو لپاره د بېلابېلو هویتونو په یوه اداري نظام کې نښلول دي.
د اسلامي نړۍ یووالی هم باید د یوه هېواد د برلاسۍ یا د ټولو دولتونو د یوه حکومت تابع کولو په معنا نه وي. پاکستان دې پاکستانی پاتې شي، ترکیه دې ترکي پاتې شي، سعودي عربستان دې سعودي پاتې شي، ایران دې ایراني پاتې شي، اندونیزیا، مالیزیا، برونای دارالسلام، بنګله دېش، منځنۍ اسیا، عربي نړۍ او د افریقا هېوادونه دې خپل ملي هویتونه وساتي؛ خو د دوی ترمنځ دې د اسلامي همکارۍ ګډ نظام رامنځته شي چې په دفاع، اقتصاد، سوداګرۍ، انرژۍ، ساینس، ټکنالوژۍ، تعلیم، روغتیا، خوړو، اوبو، سایبري امنیت او ډیپلوماسۍ کې ګډه وړتیا رامنځته کړي. همدا د مسلمې اتحادیې د تصور یوه بڼه کېدای شي.
دا اتحادیه به یوازې د عربي نړۍ اتحادیه نه وي. په دې کې د پاکستان، ترکیې، ایران، سعودي عربستان او خلیجي هېوادونو ترڅنګ اندونیزیا، مالیزیا، برونای دارالسلام، بنګله دېش، مالدیف، د منځنۍ اسیا قزاقستان، ازبکستان، ترکمنستان، قرغزستان او تاجکستان، او د افریقا سوډان، سومالیا، مصر، لیبیا، نایجیریا او نور مسلمان هېوادونه هم د خپلو وړتیاوو له مخې ګډون کولی شي. له منځنۍ اسیا سره د ترکیې مخ پر زیاتېدونکو اړیکو دا جغرافیه لا مهمه کړې ده. پاکستان په دې ټوله سیمه کې د جنوبي اسیا، چین، منځنۍ اسیا او عربي نړۍ ترمنځ د یوه مهم اتصال حیثیت لري. اندونیزیا او مالیزیا په هند سمندر او سوېل ختیځه اسیا کې مهم رول لري، په داسې حال کې چې افریقا د اسلامي نړۍ لپاره د انساني، کرنیزو، معدني او جغرافیایي امکاناتو پراخه سیمه ده.
خو د دې یووالي بنسټ باید یوازې سرچینې او دفاعي ځواک نه وي. اسلام یوازې مذهب نه، بلکې دین دی. اسلامي نړۍ باید اسلام یوازې په مذهبي هویت، مراسمو او څو شخصي عبادتونو پورې محدود نه کړي، بلکې هغه د یوه بشپړ ژوند د نظام په توګه درک کړي. دین انسان ته یوازې د عبادت لاره نه ښيي، بلکې عدالت، امانت، شورا، د خلکو حقوق، اقتصادي انصاف، د انساني ژوند حرمت، د کمزوري ساتنه او د ظلم پر وړاندې مسؤولیت هم ور زده کوي. که مسلمانان په خپل ټولنیز ژوند کې دغه اصول پرېږدي او یوازې پر نوم، هویت او ظاهري شعارونو بسنه وکړي، نو ګډ نوم به ورسره پاتې وي، خو د عدالت ګډ نظام به نه وي پاتې.
د اسلامي نړۍ بیا راژوندي کېدل د بل مذهب یا قوم پر ضد د جګړې له اعلان څخه نه شي رامنځته کېدای. د اسلام ځواک د نورو په له منځه وړلو کې نه، بلکې د عدالت په ټینګولو، د ظلم په مخنیوي، د انسان د عزت په ساتلو او نړۍ ته د سولې په ورکولو کې دی.د بېلابېلو ادیانو په تاریخي او اوسنیو ټولنیزو او سیاسي بڼو کې د انساني تعبیرونو او ادارو رول موجود پاتې شوی؛ اسلامي نړۍ باید د خپل دین اصلي اخلاقي او ټولنیز اصول یوازې په مذهبي مراسمو پورې محدود نه کړي، بلکې د عملي ژوند مرکز یې وګرځوي. د الله تعالی د احکامو پر وړاندې یوازې د انساني غوښتنې، ګټې او ځواک حتمي معیار ګرځول هېڅ ټولنه د عدالت تر منزل پورې نه شي رسولی.
له همدې امله د مسلمې اتحادیې لومړی اصل باید عدالت، دوهم ۔سوله، درېیم ۔متقابل امنیت، څلورم ۔اقتصادي همکاري او پنځم ۔انساني کرامت وي. که پر کوم مسلمان هېواد بهرنی تېری وشي، نور هېوادونه باید هغه یوازې پرېنږدي؛ خو ګډ غبرګون باید له جګړې نه، بلکې له فوري ډیپلوماسۍ، اوربند، بشري مرستو، اقتصادي همکارۍ او د نړیوال قانون له مخې له ګډ اقدام څخه پیل شي. دفاعي همکاري دې هغه مهال وروستۍ ضمانت وي چې د یوه دولت امنیت له واقعي خطر سره مخ شي. په دې توګه «پر یوه برید، د ټولو لپاره خطر» د جګړې د پراخولو پر ځای *د جګړې د مخنیوي اصل ګرځېدای شي.
په تېرو وختونو کې د پاکستان اټومي وړتیا ته «اسلامي اټومي بم» ویل کېدل. نن اړتیا ده چې دغه تصور په ډېر پراخ مفهوم بدل شي. اسلامي نړۍ باید په ګډه دفاعي صنعت، مصنوعي ځیرکتیا، سایبري امنیت، سپوږمکۍ، مخابراتو، هوايي او سمندري دفاع، علمي څېړنو، انرژۍ، خوړو او اوبو د امنیت په برخو کې خپلې وړتیاوې سره ونښلوي. د یوه هېواد بریا دې د بل هېواد د کمزورۍ د جبران وسیله شي. د ترکیې صنعتي وړتیا، د پاکستان دفاعي او علمي ظرفیت، د سعودي عربستان او خلیج مالي او انرژۍ سرچینې، د ایران جغرافیایي او صنعتي وړتیا، د اندونیزیا او مالیزیا سمندري او اقتصادي اهمیت، د منځنۍ اسیا معدني او انرژۍ سرچینې او د افریقا پراخې انساني او طبیعي وړتیاوې که د سولې او پرمختګ په یوه ګډ نظام کې سره راټولې شي، نو دا ځواک د چا پر ضد نه، بلکې د ټول بشریت په ګټه کارېدلی شي.
د سوډان، لیبیا، سومالیا، فلسطین، عراق، افغانستان او سوریې تجربې یوازې د تېر وخت پېښې ګڼل به خطرناک وي. دا د اسلامي نړۍ لپاره یو ګډ درس دی چې کمزورې دولت، وېشل شوې مشري او پر بهرنیو ځواکونو له اړتیا زیات تکیه، په پای کې د عام انسان بیه لوړه کوي. له همدې امله اسلامي نړۍ باید د نوي بحران انتظار ونه باسي، بلکې له مخکې داسې نظام جوړ کړي چې د بحران له پیلېدو سره سم ګډه ډیپلوماسي، بشري مرستې، اقتصادي همکاري او د سولې لپاره ګډ اقدام پیل شي.
له دوو میلیارده څخه زیات مسلمانان که یوه سیاسي ډله نه شي جوړولی، اړتیا نشته؛ که یوه واحده دولت نه شي جوړولی، هغه هم اړین نه دي. خو یو ګډ بازار، ګډه دفاعي څېړنه، ګډه د سولې شورا، ګډ علمي پروژې، ګډ بشري مرستندوی نظام او ګډه دیپلوماتیکه تګلاره خو جوړولی شي. اروپا له خپلو خونړیو تاریخي شخړو څخه د همکارۍ درس واخیست؛ چین د خپلو بېلابېلو توکمیزو او مذهبي جوړښتونو باوجود پراخه ملي طرحه جوړه کړه؛ نو اسلامي نړۍ ولې د خپلې ملي خپلواکۍ په ساتلو سره د خپلو ګډو ګټو لپاره اداري یووالی نه شي رامنځته کولی؟
اصلي اړتیا دا ده چې مشران لږ تر لږه په یوه اساسي اصل سره موافق شي. ریاض، انقره، اسلاماباد، تهران، جاکارتا، کوالالمپور، بندر سری بیګوان، ډاکه، تاشکند، آستانه، عشقآباد، بشکیک، دوشنبه، قاهره، خرطوم، موګادیشو او د اسلامي نړۍ نور پلازمېنې که خپل ټول اختلافات له منځه نه وړي، لږ تر لږه پر دې اصل سره موافقېدای شي چې **د هېڅ مسلمان هېواد ویجاړول باید عادي خبره ونه ګرځي، د هېڅ انسان وژل باید عادي ونه ګڼل شي او د هېڅ دولت خپلواکي باید د زور له لارې له منځه یووړل شي.دا ډول تفاهم کولی شي د یوه نوي پړاو بنسټ کېږدي.
دا یووالی د کوم مذهب پر ضد نه، بلکې د جګړې پر ضد وي؛ د کوم قوم پر ضد نه، بلکې د تېري پر ضد وي؛ د کوم تمدن د له منځه وړلو لپاره نه، بلکې د تمدنونو ترمنځ د سولې لپاره وي. ځکه د اسلام نړیوال پیغام یوازې د مسلمانانو لپاره د واک ترلاسه کول نه دي، بلکې د عدالت، رحمت، امانت او انساني کرامت ټینګول دي.
که له دوو میلیارده څخه زیات انسانان د خپل دین د عدالت، سولې او انساني کرامت پر اصولو سره متحد شي، نو هغوی اړتیا نه لري چې پر نړۍ برلاسي شي؛ بلکې داسې ځواک ترلاسه کولی شي چې نړۍ له جګړې او ظلم څخه وژغوري.
اوس پوښتنه دا نه ده چې مسلمه اتحادیه جوړېدای شي که نه؟
پوښتنه دا ده چې کله چې اروپا د خپلو ګډو ګټو لپاره متحد کېدای شي، چین خپلې بېلابېلې قومیتونه او عقیدې په یوه دولتي طرحه کې سره نښلولای شي، نو له دوو میلیارده څخه زیات مسلمانان به د خپلې ګډې امنیت، اقتصاد، علم، سرچینو او سولې لپاره کله په یوه صف کې ودرېږي؟
د ځواک اصلي کمال د جګړې ګټل نه دي؛ بلکې داسې ځواک رامنځته کول دي چې د هغه په شتون کې د جګړې اړتیا له منځه ولاړه شي.
